Vì sao người Hàn Quốc ưa dùng đũa kim loại?

Khi du lịch Hàn Quốc hoặc thưởng thức bữa ăn tại một nhà hàng xứ kim chi, nhiều thực khách thường chú ý đến những đôi đũa kim loại sáng bóng và đầm tay. Khác với đũa tre/gỗ dài phổ biến ở Trung Quốc hay đũa gỗ ngắn, vót nhọn đầu của Nhật Bản, đũa Hàn Quốc thường dẹt mỏng và làm bằng kim loại. Với những người lần đầu trải nghiệm, việc cầm nắm và gắp thức ăn bằng đôi đũa này đôi khi là một thử thách không nhỏ.

Vì sao người Hàn Quốc lại duy trì thói quen dùng đũa kim loại qua nhiều thế hệ? Điều gì khiến một vật dụng giản dị thường nhật lại mang hình hài khác biệt hẳn so với các quốc gia Đông Á láng giềng?

Đằng sau nét đặc trưng ấy là bề dày văn hóa gắn liền với lịch sử cung đình bán đảo Triều Tiên, kỹ nghệ luyện kim truyền thống, nấc thang địa vị xã hội cho đến tính chất đặc trưng của nền ẩm thực. Từ truyền thống đồ bạc hoàng gia đến những đôi đũa inox trong gian bếp hiện đại, vật dụng này phản ánh cả một chặng đường biến chuyển văn hóa – đời sống của người Hàn.

1. Nguồn gốc lịch sử: Từ cung đình, thử độc đến biểu tượng quyền quý

Tập quán dùng dụng cụ ăn uống bằng kim loại tại Hàn Quốc có lịch sử lâu đời, bắt nguồn từ thời Tam Quốc (Goguryeo, Baekje, Silla). Đây là giai đoạn kỹ thuật đúc kim loại phát triển rực rỡ, song hành cùng sự định hình của tầng lớp quý tộc.

Thời bấy giờ, kim loại là tài nguyên quý hiếm. Sở hữu đũa, thìa và đồ dùng kim loại trên bàn ăn không đơn thuần vì công năng sử dụng, mà còn là thước đo khẳng định sự giàu có, quyền lực và vị thế gia tộc.

Đũa bạc thử độc nơi hoàng cung

Trong các triều đại phong kiến Triều Tiên, hoàng cung là tâm điểm của những cuộc tranh giành quyền lực khốc liệt. Trước mối lo bị ám hại bằng độc dược, việc dùng đũa bạc thử thức ăn đã trở thành quy tắc quen thuộc trong ẩm thực cung đình.

Người xưa nhận thấy bạc sẽ đổi màu khi tiếp xúc với một số chất độc. Về mặt hóa học, điều này hoàn toàn có cơ sở: bạc phản ứng mạnh với các hợp chất lưu huỳnh để tạo thành lớp màng bạc sulfide ($Ag_2S$) màu đen. Dù không thể phát hiện mọi loại độc dược, nhưng trong nhận thức đương thời, đũa và thìa bạc được xem như "lá chắn" bảo vệ sinh mệnh các bậc đế vương, đồng thời biểu trưng cho sự tôn quý tối thượng.

Niềm tự hào của giới quý tộc Yangban

Rời khỏi chốn cung cấm, phong cách dùng dụng cụ kim loại dần lan sang tầng lớp thượng lưu, tiêu biểu là giới yangban (sĩ đại phu) thời Joseon.

Bạc nguyên chất rất đắt đỏ, không phải quý tộc nào cũng đủ tiềm lực sử dụng hằng ngày. Tuy nhiên, việc đưa các bộ đồ ăn kim loại vào bữa cơm gia đình và nghi lễ cúng bái (Jesa) đã định hình nên một phong cách sinh hoạt chuẩn mực, tao nhã của tầng lớp tinh hoa.

Kỹ nghệ đúc đồng thau nở rộ

Nhờ sự tiến bộ của nghề luyện kim, người Triều Tiên đã phát triển kỹ thuật chế tác đồ đồng và đồng thau (bangjja yugi - hợp kim đồng và thiếc/kẽm). Đồ đồng thau với ánh vàng sang trọng, độ bền vượt trội và tính năng kháng khuẩn tự nhiên rất được ưa chuộng.

Đến giữa và cuối thời Joseon, đồ dùng kim loại đã phổ biến hơn trong các gia đình khá giả, xuất hiện từ mâm cơm ngày thường cho đến tiệc cưới hỏi, tang lễ. Từ vị thế độc quyền của cung đình, đồ kim loại từng bước hòa nhập vào đời sống xã hội, đặt nền móng bền vững cho văn hóa dùng đũa sau này.

2. Dấu ấn ẩm thực: Vì sao đũa kim loại tối ưu cho bữa ăn Hàn Quốc?

Nếu lịch sử giải thích nguồn gốc xuất hiện, thì chính đặc trưng ẩm thực là yếu tố giữ chân đũa kim loại qua hàng thế kỷ.

Bàn ăn truyền thống của người Hàn luôn ngập tràn các đĩa món phụ (banchan), ăn kèm cơm, canh, thịt nướng và rau trộn. Kim chi muối chua, tương ớt gochujang, tương đậu doenjang đậm đà gia vị là linh hồn của bữa cơm, và chúng đòi hỏi những dụng cụ ăn uống tương thích.

• Kháng mùi, chống ố màu và bảo đảm vệ sinh: Đồ muối chua và các loại sốt ớt đỏ dễ ngấm vào thớ gỗ/tre, làm dụng cụ bị ố vàng, ám mùi dai dẳng và tiềm ẩn nguy cơ ẩm mốc nếu không phơi khô kỹ. Đũa kim loại với bề mặt nhẵn bóng, trơ, không thấm nước hay gia vị, giúp việc cọ rửa nhanh chóng và vệ sinh hơn hẳn — đặc biệt tối ưu cho các gia đình và nhà hàng phục vụ số lượng lớn.
• Độ bền cao trước đồ nướng và món sôi trên bàn: Ẩm thực Hàn nổi tiếng với thịt nướng vỉ, cơm thố đá nóng (dolsot bibimbap) hay nồi canh súp sôi sùng sục ngay tại bàn. Đũa kim loại không sợ bị bén lửa, cháy xém hay cong vênh khi vô tình chạm vào mép vỉ nướng hoặc đáy nồi gang.
• Văn hóa thìa - đũa song hành (Sujeo): Người Hàn Quốc luôn dùng một bộ sujeo gồm cả thìa và đũa. Khi thìa cán dài đã đảm nhận trọn vẹn việc múc cơm, húp canh, đôi đũa chỉ cần làm tốt nhiệm vụ gắp các miếng thức ăn kèm. Do đó, đũa không cần làm to bản mà có thể thanh mảnh, gọn gàng.

3. Vì sao đũa Hàn Quốc lại có hình dáng dẹt?

Thiết kế mỏng, dẹt của đũa Hàn Quốc thường khiến người mới dùng cảm thấy trơn trượt và mỏi tay. Tuy nhiên, kiểu dáng độc đáo này bắt nguồn từ những giải pháp công năng rất thực tế:

• Tiết kiệm nguyên liệu kim loại: Trong thời kỳ kim loại khan hiếm, việc cán dẹt phôi thép hoặc đồng giúp tiết kiệm tối đa khối lượng nguyên liệu mà vẫn đảm bảo thân đũa đủ cứng vững, không bị oằn khi gắp.
• Chống lăn khỏi bàn ăn truyền thống: Bữa ăn xưa được dọn trên những chiếc bàn gỗ chân thấp (soban). Cơm nước được bày biện từ gian bếp rồi bê nguyên bàn vào phòng ngủ/phòng khách. Đũa tiết diện tròn rất dễ lăn rơi khi bưng bê hoặc đặt trên mặt gỗ nhẵn, trong khi đũa dẹt nằm cố định chắc chắn trên mặt bàn.
• Tối ưu để tách, kẹp các món ăn mỏng: Nhiều món banchan như lá tía tô ngâm (kkaennip), lá kim chi cuộn thường dính chặt vào nhau. Cạnh dẹt của đũa tạo ra một lưỡi tách linh hoạt, giúp người ăn dễ dàng chèn vào giữa các lớp lá mỏng để tách và gắp gọn gàng hơn so với đầu đũa tròn lớn.

4. Chuyển mình hiện đại: Từ đồng thau đến thép không gỉ

Sau Chiến tranh Triều Tiên, Hàn Quốc bước vào kỷ nguyên công nghiệp hóa thần tốc. Thép không gỉ (inox) ra đời đã tạo nên cuộc cách mạng trong gian bếp.

Inox khắc phục nhược điểm xỉn màu của đồng, sở hữu độ bền vĩnh cửu, không gỉ sét, giá thành bình dân và chịu được các loại máy rửa bát, máy khử trùng nhiệt độ cao tại các quán ăn hiện đại.

Bên cạnh đó, việc người Hàn giữ vững thói quen dùng đũa kim loại tái sử dụng suốt nhiều thập kỷ qua còn vô tình đi trước thời đại về ý thức bảo vệ môi trường, giúp giảm thiểu hàng tỷ đôi đũa gỗ dùng một lần mỗi năm.

Đôi đũa kim loại Hàn Quốc là minh chứng sinh động cho việc văn hóa không chỉ ẩn mình trong những trang sử hào hùng hay lễ nghi trang trọng, mà hiện hữu ngay trên đầu ngón tay trong từng bữa cơm đạm bạc. Từ dụng cụ bảo vệ bậc đế vương đến vật dụng quen thuộc trên mọi bàn ăn bình dân, đôi đũa dẹt bằng thép đã gói trọn câu chuyện về sự thích nghi khéo léo của người Hàn Quốc cùng thời gian.

Bạn có muốn bổ sung thêm các quy tắc lịch sự (etiquette) khi cầm đũa thìa trên bàn ăn của người Hàn Quốc (chẳng hạn như việc không cắm đũa vào bát cơm hay thứ tự nâng thìa/đũa) vào bài viết này không?

Theo Secretchina
Bình Nhi biên dịch