Lưu Bá Ôn trước lúc lâm chung gửi tặng một giỏ cá: Chu Nguyên Chương không hiểu, 17 năm sau mới hối chẳng kịp

Lưu Bá Ôn (Lưu Cơ) là bậc khai quốc công thần kiệt xuất của triều Minh. Ông không chỉ dùng mưu lược kinh bang tế thế giúp Chu Nguyên Chương giành lấy thiên hạ, mà còn để lại nhiều giai thoại mang đậm màu sắc truyền kỳ.

Tương truyền trước khi qua đời, ông đã bí mật dặn dò người nhà đem dâng lên Minh Thái Tổ một cuốn sách cũ cùng một giỏ cá sống. Món quà tưởng chừng giản dị ấy kỳ thực là một bài học trị quốc thâm sâu: cá ví như hiền thần và muôn dân, giỏ tượng trưng cho sự ràng buộc của vương quyền, còn nước trong ao chính là sự khoan dung, độ lượng của bậc đế vương. Tiếc thay, phải tròn 17 năm sau, khi Thái tử qua đời và triều đình rơi vào cảnh điêu tàn nhân tài, Chu Nguyên Chương mới thấu suốt di ngôn của người tri kỷ năm xưa.

Loạn thế sinh kỳ tài: Mưu thần định đoạt giang sơn

Lưu Cơ, tự Bá Ôn, xuất thân trong một gia tộc có truyền thống khoa bảng tại Thanh Điền, Chiết Giang. Vốn nổi tiếng thông tuệ từ nhỏ, ông sớm đỗ tiến sĩ và bước vào chốn quan trường cuối thời Nguyên. Tuy nhiên, trước cảnh triều chính mục nát, quan lại tham ô hủ bại, một kẻ sĩ cương trực và thanh cao như ông đã chủ động treo ấn từ quan, lui về quê nhà ẩn dật.

Cuối thời Nguyên, quần hùng nổi dậy khởi nghĩa khắp nơi. Chu Nguyên Chương khi ấy tuy thế lực ngày càng bành trướng nhưng vẫn thiếu một quân sư có tầm nhìn chiến lược vĩ mô để vạch lối chỉ đường.

Năm 1360, nhận thấy tài năng xuất chúng của vị danh sĩ đang ẩn cư vùng Chiết Đông, Chu Nguyên Chương nhiều lần hạ mình thân chinh đến thỉnh cầu. Cảm kích trước tấm thịnh tình của vị thủ lĩnh áo vải mang chí lớn, Lưu Bá Ôn nhận lời xuống núi phò tá. Với mưu lược định liệu hơn người, ông liên tục hiến kế giúp Chu Nguyên Chương lần lượt tiêu diệt các kình địch nguy hiểm nhất như Trần Hữu Lượng và Trương Sĩ Thành, từng bước thống nhất non sông, lập nên vương triều Đại Minh. Hậu thế bởi vậy suy tôn ông là “đệ nhất mưu thần triều Minh”, sánh ngang với Khổng Minh Gia Cát Lượng thời Tam Quốc.

Dẫu vậy, sau ngày định quốc, sự nghi kỵ cố hữu của một hoàng đế xuất thân bần hàn như Chu Nguyên Chương bắt đầu bộc lộ. Vị hoàng đế đa nghi luôn giữ thái độ dè chừng với các công thần cái thế. Giai thoại dân gian kể lại rằng Chu Nguyên Chương từng giấu chiếc bánh nướng trong bát để thử tài bói toán của Lưu Bá Ôn, dẫn đến sự ra đời của tập sấm ký Thiêu Bính Ca (Bài ca bánh nướng). Dù mang nhiều yếu tố dã sử, câu chuyện vẫn phản ánh sâu sắc nỗi âu lo và sự kiêng dè tột độ của nhà vua trước trí tuệ trác tuyệt của người quân sư.

Ẩn ý giỏ cá trước lúc lâm chung

Năm 1375, khi bệnh tình nguy kịch, Lưu Bá Ôn cáo quan về quê tĩnh dưỡng. Dù sức tàn lực kiệt, ông vẫn canh cánh nỗi lo cho tương lai xã tắc. Trước khi trút hơi thở cuối cùng, ông dặn dò con trai trưởng là Lưu Liễn đem dâng lên Chu Nguyên Chương một cuốn sách cũ đã ố vàng cùng một giỏ cá sống.

Nhận được kỷ vật, Chu Nguyên Chương suy ngẫm mãi mà không hiểu thấu ẩn ý. Nhà vua bèn sai người đem giỏ cá đổ vào ngự uyển để nuôi. Nào ngờ chỉ sau vài ngày ngắn ngủi trong môi trường chật hẹp, đàn cá đã chết gần hết. Không nhận ra dụng ý, hoàng đế chỉ buông lời cảm thán: “Lưu Cơ đến chết vẫn còn muốn thử lòng ta.”

17 năm sau: Nỗi muộn màng của vị hoàng đế cô độc

Mười bảy năm trôi qua, đến năm 1392, biến cố lớn ập đến: Thái tử Chu Tiêu — người con hiền đức, nhân hậu được Chu Nguyên Chương dốc lòng bồi dưỡng để kế vị — đột ngột qua đời. Bi kịch này buộc Minh Thái Tổ phải lập Hoàng thái tôn Chu Doãn Văn làm người nối dõi.

Để dọn đường cho đứa cháu nội tính tình nhu mì, Chu Nguyên Chương đã phát động hàng loạt vụ thanh trừng tàn khốc, tiêu biểu là đại án Hồ Duy Dung và sau đó là đại án Lam Ngọc. Lưỡi gươm quyền lực đã quét sạch gần như toàn bộ tướng lĩnh, công thần khai quốc từng vào sinh ra tử lập nên giang sơn. Đến lúc này, nhìn quanh triều đình chỉ còn lại những kẻ luồn cúi, thiếu vắng những trụ cột có đủ tài đức và bản lĩnh chống giữ xã tắc, Chu Nguyên Chương mới bừng tỉnh nhớ lại giỏ cá năm nào.

• Cá chính là quần thần, danh tướng và bách tính trong thiên hạ.
• Chiếc giỏ là khuôn khổ, kỷ cương và quyền lực chuyên chế của hoàng đế.
• Nước là lòng bao dung, sự khoan hậu và môi trường sống mà người trị vì ban phát cho kẻ dưới.

Nuôi cá trong một chiếc giỏ chật hẹp không có đủ nguồn nước lưu thông, cá ắt phải chết ngạt; trị quốc bằng sự nghi kỵ tàn bạo, thẳng tay triệt hạ hiền thần, thì ắt triều đình sẽ kiệt quệ nhân tài. Quyền lực tột đỉnh có thể đoạt được thiên hạ trên lưng ngựa, nhưng để giữ gìn giang sơn thái bình muôn thuở thì phải dựa vào đạo nhân từ và sự bao dung.

Sự tỉnh ngộ muộn màng ấy đã trở thành tấn bi kịch cho vương triều Đại Minh: khi Chu Đệ dấy binh phát động chiến dịch "Tĩnh Nan", triều đình của Chu Doãn Văn hoàn toàn bất lực vì không còn lấy một danh tướng khai quốc nào đủ tầm để nghênh chiến. Lời cảnh báo trước lúc lâm chung của Lưu Bá Ôn năm xưa đã trở thành một lời tiên tri chính xác đến đau lòng.

Theo chinatimes
Bình Nhi biên dịch