Tâm không thiện, chớ nên gần gũi; Phẩm hạnh không ngay chính, chớ nên kết giao

Người xưa có câu: “Cận chu giả xích, cận mặc giả hắc” — gần son thì đỏ, gần mực thì đen. Câu tục ngôn ngắn gọn mà hàm chứa một đạo lý nhân sinh sâu sắc: Con người chịu ảnh hưởng rất lớn từ môi trường sống và những người thường xuyên qua lại với mình.

Kết giao với người nhân hậu, ta học được nếp sống tử tế, biết đối nhân xử thế và giữ gìn phẩm giá. Ở gần kẻ xảo quyệt, ta rất dễ bị tiêm nhiễm những toan tính vụ lợi, thói hư tật xấu và dần đánh mất bản tâm lúc nào không hay.

Bạn bè không đơn thuần là người cùng ta sẻ chia vui buồn lúc trà dư tửu hậu, mà còn âm thầm định hình tính cách, lựa chọn và đường đời tương lai của ta. Có người nâng đỡ ta trở nên cao thượng; cũng có kẻ từng bước kéo ta trượt dài khỏi những nguyên tắc sống căn bản.

Tăng Quốc Phiên — bậc danh thần lỗi lạc cuối đời Thanh — từng coi việc chọn bạn kết giao là việc hệ trọng bậc nhất đời người. Ông cho rằng sự thành bại và cảnh giới của một người gắn liền mật thiết với phẩm chất của những người mà họ qua lại. Muốn biết phẩm giá một người, chớ vội nghe lời họ nói, hãy quan sát người họ kết giao, điều họ trân trọng và ranh giới đạo đức họ gìn giữ.

Trong cõi nhân sinh, có hai kiểu người cần đặc biệt thận trọng giữ khoảng cách: người tâm địa bất thiện và kẻ phẩm hạnh bất chính. Người thiếu lòng thiện ắt làm tổn thương tha nhân; kẻ thiếu phẩm hạnh ắt khiến lòng tin sụp đổ, gieo rắc những hậu họa khôn lường.

A. Tâm không thiện, chớ nên gần gũi

Lão Tử từng đúc kết trong Đạo Đức Kinh: “Thiên đạo vô thân, thường dữ thiện nhân.” (Đạo Trời không thiên vị riêng ai, nhưng thường che chở cho người lương thiện).

Lòng thiện là gốc rễ của nhân cách. Người có tâm thiện không nhất thiết phải tài trí xuất chúng, cũng chẳng cần danh gia vọng tộc. Điều cốt tủy là nơi đáy lòng họ luôn có sự chân thành, biết thấu cảm nỗi đau của đồng loại, phân định rõ thị phi và tuyệt đối không mưu toan làm tổn hại người vô tội.

Người thiện lương đối đãi với đời bằng tấm lòng thuần khiết. Thấy người hoạn nạn, họ sẵn lòng chìa tay giúp đỡ; thấy người lầm lỡ, họ khuyên răn bằng thiện ý chứ không chê bai, chế giễu; thấy người thành đạt, họ thật lòng chúc mừng chứ không đem lòng đố kỵ.

Ngược lại, kẻ tâm địa bất thiện luôn lấy tư lợi làm thước đo cho mọi hành động. Miệng nói lời đường mật nhưng dạ đầy mưu mô toan tính; trước mặt tươi cười đon đả, sau lưng sẵn sàng đâm nhát dao bội phản. Lúc thấy lợi thì xun xoe vây quanh, khi thấy nạn thì phủi tay ngoảnh mặt. Để đạt được mục đích, họ chẳng từ nan việc đem lòng tin, sự tử tế hay điểm yếu của người khác ra làm bàn đạp.

Sống cạnh kẻ bất thiện dài ngày, tâm tính con người khó giữ được sự thuần khiết vẹn nguyên. Ban đầu có thể ta bất bình trước những mánh khóe, dối trá; nhưng mưa dầm thấm lâu, nếu không có định lực phi thường, ta sẽ dần xem điều sai trái là chuyện bình thường, rồi trượt chân vào con đường vụ lợi lúc nào chẳng rõ.

1. Môi trường tôi luyện nhân cách

Điển tích “Mạnh mẫu tam thiên” (Mẹ Mạnh Tử ba lần dời nhà) là bài học kinh điển muôn đời về tầm quan trọng của phong thổ và người xung quanh. Thuở ấu thơ, khi ở gần nghĩa địa, Mạnh Tử học theo trò tang lễ khóc lóc; dọn về gần chợ, ông tập thói buôn bán cân đo, mặc cả đon đả; chỉ đến khi chuyển về cạnh trường học, ngày ngày chứng kiến bậc thức giả dùi mài kinh sử, giữ trọn lễ nghĩa, Mạnh Tử mới chuyên tâm học hành để rồi sau này trở thành bậc Á thánh.

Trẻ nhỏ uốn mình theo môi trường, người trưởng thành cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc từ những mối quan hệ thân cận. Chọn bạn mà chơi không chỉ là việc chọn người trò chuyện, mà là một cách tự bảo hộ và nuôi dưỡng tâm hồn mình.

Sách Liễu Phàm tứ huấn có câu: “Nhất thiết phúc điền, bất ly phương thốn.” (Mọi ruộng phước ở đời đều chẳng rời khỏi tấc lòng).

Tấc lòng (phương thốn) ấy chính là lương tâm, bản tính. Người giữ được tâm thiện thì ruộng phước tự khắc đơm hoa kết trái. Sống lương thiện trước hết đem lại sự an định, thảnh thơi cho chính tâm hồn mình, giúp ta thoát khỏi sự cắn rứt của lương tâm hay nỗi bất an của sự tranh đoạt.

2. Thấm mùi tanh nơi chợ cá

Khổng Tử từng dạy trong Khổng Tử gia ngữ: “Dữ thiện nhân cư, như nhập chi lan chi thất, cửu nhi bất văn kỳ hương, tức dữ chi hóa hĩ; dữ bất thiện nhân cư, như nhập bào ngư chi tứ, cửu nhi bất văn kỳ xú, diệc dữ chi hóa hĩ.” (Ở cùng người lành như bước vào phòng ướp hoa lan, lâu ngày không còn ngửi thấy mùi hương thơm ngát vì chính mình đã hòa vào hương thơm ấy; ở cùng kẻ bất thiện như bước vào hàng bán cá ươn, lâu ngày chẳng còn thấy mùi tanh tưởi vì chính bản thân cũng đã nhiễm phải mùi tanh ấy rồi).

Hiểm họa lớn nhất khi ở cạnh kẻ xấu không phải là bị họ tổn thương một vài lần, mà là ta dần đánh mất khả năng phân biệt đúng sai, đem thói ích kỷ, xảo quyệt xem thành "sự thức thời".

Giai thoại lịch sử về mối quan hệ giữa Tô Thức (Tô Đông Pha) và Thẩm Quát thời Bắc Tống là một bài học đắt giá. Tô Thức nổi tiếng khẳng khái, tài hoa bạt thiệp; Thẩm Quát cũng là bậc đại học giả uyên bác. Thế nhưng khi cuốn vào vòng xoáy tranh giành quyền lực, Thẩm Quát đã gom nhặt từng câu thơ bóng gió của bạn vong niên để báo cáo lên triều đình, châm ngòi cho biến cố Ô Đài thi án suýt cướp đi sinh mạng của Đông Pha.

Bài học để lại muôn đời: tài hoa uyên bác đến đâu mà tâm địa thiếu đi sự chân thành và dung lượng, thì mọi hiểu biết về bạn bè đều có thể biến thành vũ khí sát thương tàn nhẫn khi đụng chạm quyền lợi.

Bởi vậy, chọn người đồng hành, chớ nhìn vào địa vị cao thấp hay tài trí hơn đời. Hãy nhìn xem họ có giữ được thiện tâm khi đối diện với nghịch cảnh hay không, có đối xử tử tế với những người yếu thế hay không. Một người bạn tốt có thể bình dị, vụng về, nhưng chắc chắn sẽ không bao giờ mưu toan làm tổn hại hay trục lợi từ ta.

B. Phẩm hạnh không ngay chính, chớ nên kết giao

Vẻ ngoài có thể tạo thiện cảm ban đầu, tài năng có thể đem lại sự ngưỡng mộ, tính cách hợp cạ có thể tạo nên sự gần gũi nhất thời. Nhưng để một mối quan hệ có thể vững bền qua năm tháng, cốt lõi duy nhất chỉ có thể là phẩm hạnh.

Một người dẫu thông minh đĩnh ngộ, ăn nói hoạt bát, năng lực dời non lấp bể, nhưng nếu bội tín bạc nghĩa, giẫm đạp lên người khác để tiến thân, thì mọi tài hoa ấy rốt cuộc chỉ là cái vỏ rỗng che đậy sự nguy hại khôn lường.

1. Tài năng phải do đức hạnh dẫn dắt

Trong bộ sử bất hủ Tư trị thông giám, sử gia Tư Mã Quang đã đúc kết rành rọt: “Tài giả, đức chi tư dã; đức giả, tài chi soái dã.” (Tài năng là cái vốn của đức hạnh; còn đức hạnh là vị chủ soái chỉ huy tài năng).

Ông phân định: Người tài đức vẹn toàn là bậc Thánh nhân; người đức độ trọn vẹn dẫu kém tài là bậc Quân tử; người tài đức đều không có là kẻ Ngu nhân; nhưng kẻ có tài mà thiếu đức thì chính là tiểu nhân hiểm độc.

Kẻ tiểu nhân có tài năng chẳng khác nào thú dữ mang thêm nanh vuốt. Càng thông minh, họ càng khéo ngụy biện; càng có năng lực, mưu kế gây hại cho đời càng tinh vi khó lường. Trái lại, người có phẩm hạnh ngay chính tuy không xuất chúng nhưng mang lại cảm giác an tâm tuyệt đối. Ở cạnh họ, ta học được chữ tín, học cách biết nhận sai, học sự khiêm nhu và đạo nghĩa làm người.

2. Trọng nghĩa khinh lợi: Thước đo phẩm chất

Luận Ngữ chép: “Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi.”(Người quân tử hiểu rõ và hướng về điều nghĩa; kẻ tiểu nhân chỉ chăm chăm nhìn vào điều lợi).

Lời dạy không phủ nhận việc mưu sinh chính đáng của con người, mà đặt ra lằn ranh đạo đức trong những ngã rẽ lựa chọn. Kẻ bất chính coi lợi ích cá nhân là tối thượng: khi cần nhờ vả thì thề non hẹn biển, lúc phải gánh vác trách nhiệm thì thoái thác trốn tránh; lúc có lợi thì xưng tụng tình nghĩa huynh đệ, khi đụng chạm quyền lợi thì trở mặt tính toán từng ly.

Muốn biết phẩm hạnh một người có ngay chính hay không, hãy quan sát:

• Cách họ đối xử với những người không mang lại giá trị hay lợi ích gì cho họ.
• Hành vi của họ khi đứng trong bóng tối, nơi không ai giám sát.
• Thái độ của họ khi đối diện với sai lầm: tự nhận trách nhiệm hay tìm cách đổ vấy cho kẻ khác.

3. Chân tình xây dựng từ tri âm và chữ tín

Điển tích kinh điển về Bá Nha và Chung Tử Kỳ với khúc ca “Cao sơn lưu thủy” đã trở thành biểu tượng muôn đời cho tình bạn tri âm. Bá Nha gảy đàn, dù gửi gắm ý niệm nơi núi cao vòi vọi hay dòng nước cuộn trôi, Chung Tử Kỳ đều thấu suốt tận đáy lòng. Khi Tử Kỳ mất, Bá Nha treo đàn, đập vỡ huyền cầm không bao giờ gảy nữa, bởi cõi nhân gian đã vắng bóng người tri kỷ thấu hiểu lòng mình.

Tình cảm tri âm ấy không thể mua bằng tiền bạc hay danh vị, mà kết tinh từ sự đồng điệu của tâm hồn và chữ tín vẹn tròn.

Người có chữ tín không hứa hão, không nuốt lời, coi trọng danh dự hơn vàng ngọc. Lời nói và việc làm trước sau như một, đó mới là nền móng vững chắc nhất để xây dựng một mối thâm giao.

4. Trí tuệ chọn bạn: “Ích giả tam hữu, tổn giả tam hữu”

Khổng Tử từng chỉ rõ những dạng người nên và không nên kết giao:

“Ích giả tam hữu, tổn giả tam hữu: Hữu trực, hữu lượng, hữu đa văn, ích hĩ. Hữu tiện tịch, hữu thiện nhu, hữu tiện nịnh, tổn hĩ.” (Bạn có ích có ba hạng, bạn gây hại có ba hạng: Bạn ngay thẳng, bạn bao dung rộng lượng, bạn hiểu biết uyên bác, ấy là bạn có ích. Bạn làm bộ làm tịch làm vừa lòng người, bạn khéo chiều chuộng bề ngoài mà bụng dạ tráo trở, bạn dẻo mồm nịnh bợ, ấy là bạn gây hại).

Người bạn thực sự tốt không phải là người luôn tâng bốc mọi ý kiến của ta, mà là người dám nói lời ngay thẳng để can ngăn khi ta lầm đường lạc lối.

Tuân Tử cũng nhấn mạnh: “Trạch lương hữu nhi hữu chi” — chọn người bạn hiền lương mà kết giao. Bạn bè là tấm gương phản chiếu chính mình. Ở cạnh người chính trực, ta học cách sống có giới hạn; ở cạnh người khiêm tốn, ta thấy rõ những chỗ nông cạn của bản thân để sửa mình.

Sách Chu Dịch dạy: “Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu” — cùng một âm thanh ắt hòa nhịp, cùng một trường khí ắt tìm về với nhau. Muốn kết giao với người tử tế, trước hết chính ta phải sống đoan chính và chân thành. Đó là quy luật cộng hưởng tự nhiên của nhân cách.

C. Biết chọn người kết giao là biết trân trọng sinh mệnh

Đời người tựa như một chuyến tàu hữu hạn, người bước lên kẻ bước xuống muôn phần tấp nập. Không phải ai lướt qua cuộc đời ta cũng có thể đồng hành đến trạm cuối cùng.

Giữ khoảng cách với kẻ tâm địa bất lương và phẩm hạnh méo mó không phải là sự hẹp hòi, kiêu ngạo, mà là sự tỉnh thức tối cần thiết để tự bảo vệ sinh mệnh và phẩm giá của chính mình. Bao dung không đồng nghĩa với việc thỏa hiệp cùng cái ác; thiện lương mà thiếu đi sự sáng suốt chỉ là miếng mồi ngon cho lòng tham và sự lợi dụng.

Thời gian và tâm lực của mỗi người vốn vô cùng quý giá. Thay vì phí hoài sức lực để đối phó với những mối quan hệ độc hại, đầy rẫy sự đề phòng và dối trá, hãy dành trọn vẹn sự trân quý cho những tâm hồn đồng điệu, thiện lương và ngay thẳng.

Tâm không thiện, chớ nên gần gũi.
Phẩm hạnh không ngay chính, chớ nên kết giao.

Kết giao với người nhân đức để nuôi dưỡng lòng trắc ẩn. Kết giao với người chính trực để đứng vững trước phong ba. Kết giao với người thủ tín để lòng mãi an hòa.

Và trên hết, hãy tự rèn luyện chính mình trở thành một ngọn đèn sáng tỏ: lấy tâm thiện làm gốc, lấy đức hạnh làm ranh giới, sống một đời ngay thẳng, quang minh lỗi lạc. Giữa hồng trần vạn dặm, gặp được người chân thành cùng chung chí hướng là phúc phận; mà giữ được lòng mình không hoen ố bởi thói đời đen bạc, ấy mới chính là đại trí tuệ của một kiếp nhân sinh.

Theo Aboluowang
Bình Nhi biên dịch