Trong cái “nhỏ” có cái “lớn”: Người làm nên việc lớn biết coi trọng tiểu tiết
Người xưa có câu: “Mạc dĩ thiện tiểu nhi bất vi, mạc dĩ ác tiểu nhi vi chi” (Đừng vì việc thiện nhỏ mà không làm, chớ vì việc ác nhỏ mà làm). Con người ngày nay thường nóng lòng cầu thành, quá đỗi sốt ruột trước những mối lợi trước mắt, lúc nào cũng mưu toan làm việc kinh thiên động địa, mong một bước lên mây, một đêm nổi danh hay phút chốc giàu sang.
Họ coi nhẹ những điều bình dị thường nhật, mà đâu biết rằng việc lớn trong thiên hạ vốn đều thành tựu từ từng bước nhỏ tích lũy; cũng như một sai sót cỏn con nếu bỏ qua hoàn toàn có thể trở thành mầm họa khôn lường, để lại “nỗi hận nghìn đời”. Trí tuệ cổ nhân đúc kết qua hàng ngàn năm lịch sử đã để lại biết bao điển tích sáng tỏ đạo lý: nước nhỏ giọt lâu ngày đá cũng phải mòn.
Trong cái “nhỏ” luôn hàm chứa cái “lớn”. Giọt nước tuy bé nhưng nhỏ mãi có thể xuyên thủng đá; đốm lửa tuy tàn nhưng đủ thiêu rụi cả đồng hoang; một niệm không nhẫn nhịn đủ làm đổ vỡ đại mưu; mỗi ngày làm một việc thiện nhỏ bé cũng đủ gieo nên thiện duyên bền chặt. Mọi phẩm hạnh đại thiện ở đời đều tích tụ từ những hành vi hướng thiện thường ngày. Không ai vừa sinh ra đã là bậc anh hùng kiệt xuất; người làm nên cơ nghiệp lớn ắt phải biết khởi đầu từ những điều nhỏ nhất quanh mình.
Cửa nhà không quét, lấy gì quét sạch thiên hạ?
Vào thời Đông Hán, có một thiếu niên tên là Trần Phiên, tự phụ mang chí khí phi thường, một lòng chỉ toan tính công danh đại nghiệp. Một hôm, người bạn của ông là Tiết Cần đến chơi, thấy phòng ốc và sân vườn nơi Trần Phiên ở bừa bãi, bụi bặm ngập tràn, liền hỏi: “Sao huynh không quét dọn phòng ốc tinh tươm rồi hãy tiếp khách?” Phiên ngạo nghễ đáp: “Đấng đại trượng phu lập thân ở đời phải quét sạch ô trọc của thiên hạ, cớ gì phải bận tâm lau dọn một căn phòng?” (Hậu Hán Thư).
Tiết Cần lập tức phản vấn: “Một gian phòng nhỏ còn chẳng buồn quét, lấy gì mà quét sạch thiên hạ?”
Tấm lòng muốn kinh bang tế thế của Trần Phiên cố nhiên đáng quý, song ông đã lầm khi không thấu hiểu rằng: việc quét sạch thiên hạ ắt phải khởi từ việc dọn dẹp sạch sẽ mái nhà của chính mình. Nếu ngay cả những việc trong tầm tay thường ngày còn lười nhác, né tránh, thì lý tưởng cao xa nơi biển lớn trời cao rốt cuộc cũng chỉ là mộng ảo viển vông.
Tuân Tử trong thiên Khuyến học từng răn: “Bất tích khuê bộ, vô dĩ chí thiên lý; bất tích tiểu lưu, vô dĩ thành giang hải” (Không bước từng bước nhỏ, chẳng thể đi tới ngàn dặm; không gom từng dòng suối nhỏ, chẳng thể tụ thành biển lớn). Trí tuệ thánh hiền chỉ dạy rằng: phàm làm việc gì cũng không thể đốt cháy giai đoạn. Muốn dựng lâu đài vạn trượng trên mặt đất, ắt phải bắt đầu bằng việc đắp móng vững bền từ từng nắm đất đầu tiên.
Hành trình ngàn dặm bắt đầu từ bước chân dưới đất
Thành ngữ “Hành trình ngàn dặm bắt đầu từ bước chân dưới đất” khởi nguồn từ chương 64 của Đạo Đức Kinh. Lão Tử đã đúc kết quy luật biến chuyển của vạn vật:
“Hợp bão chi mộc, sinh ư hào mạt;
Cửu tầng chi đài, khởi ư lũy thổ;
Thiên lý chi hành, thủy ư túc hạ.”
(Cây lớn cả ôm, nảy mầm từ mầm non bé nhỏ;
Đài cao chín tầng, xây lên từ từng sọt đất;
Chuyến đi ngàn dặm, khởi từ một bước chân dưới đất).
Nhà văn thời Thanh là Bành Đoan Thục trong tác phẩm Vi học nhất thủ thị tử điệt (Về việc học) từng thuật lại câu chuyện sâu sắc: Ở vùng biên giới Tứ Xuyên có hai vị hòa thượng, một người bần hàn và một người sung túc. Cả hai cùng nuôi chí nguyện tới đất Phật Nam Hải hành hương. Hòa thượng giàu bảo hòa thượng nghèo: “Mấy năm nay ta luôn dự trù thuê một chiếc thuyền lớn xuôi dòng tới Nam Hải mà vẫn chưa gom đủ kinh phí. Ông tay trắng, lấy gì mà đi?”
Bẵng đi một năm sau, hòa thượng nghèo đã hoàn thành chuyến hành hương trở về, trong khi vị hòa thượng giàu nọ vẫn chưa chuẩn bị xong hành trang. Hòa thượng nghèo từ tốn nói: “Suốt chặng đường vạn dặm xa xôi, bần tăng chỉ nương tựa vào một chiếc bình bát xin ăn và một bình đựng nước bên mình, vậy mà tâm nguyện đã chu viên.” Vị hòa thượng giàu nghe xong xấu hổ đến mức lặng thinh. Người nghèo có chí dấn thân lập tức hành động; kẻ giàu lắm toan tính nhưng ngập ngừng thoái thác chỉ dừng ở lời nói suông. Kết quả vì thế cách biệt một trời một vực.
Bậc văn nhân xưa muốn đạt tới cảnh giới học vấn uyên thâm, tài đức vẹn toàn nào phải chuyện sớm chiều. Họ phải trải qua biết bao năm tháng “ngồi rách chiếu lạnh, mài thủng nghiên đá” mới thành đại tài. “Hành trình ngàn dặm khởi từ bước chân” khuyên răn người lập chí: mắt nhìn xa trông rộng, nhưng tay phải làm việc thực tế tỉ mỉ; không mơ hồ viển vông, chẳng nói lời trống rỗng.
Tinh thần Ngu Công dời núi
Điển tích “Ngu Công dời núi” chép trong Liệt Tử – thiên Thang Vấn. Phía nam Ký Châu, phía bắc sông Hoàng Hà thuở xưa có hai rặng núi ngút ngàn là Thái Hành và Vương Ốc, chắn ngang đường đi lối lại khiến người dân khốn đốn, đi lại phải vòng vèo xa xôi. Ông lão Ngu Công tuổi ngót chín mươi, căm cảnh núi chắn trước ngõ nhà mình, bèn họp con cháu lại bàn kế san bằng núi non để mở đường thông suốt đến Dự Châu và sông Hán Thủy.
Hôm sau, Ngu Công cùng con cháu vác cuốc xẻng bạt núi đục đá, gánh đất đem đổ ra tận vịnh Bột Hải xa xôi. Lão Trí Tẩu hay chuyện bèn cười nhạo: “Tuổi già sức yếu như ông, một ngọn cỏ còn nhổ không xuể, há mong bạt nổi hai ngọn núi sừng sững kia ư?”
Ngu Công ung dung đáp: “Lòng dạ ông cạn hẹp chẳng bằng đứa trẻ! Dẫu ta có chết đi, ta vẫn còn con; con sinh cháu, cháu lại sinh chắt, con con cháu cháu đời đời nối tiếp không dứt. Mà đất đá trên núi đâu có tự cao thêm, sao lại lo không có ngày san phẳng?” Trí Tẩu nghẹn lời không đối lại được.
Lòng kiên trinh tích lũy từng gánh đất của Ngu Công cuối cùng đã làm rung chuyển trời xanh, khiến Thiên Đế phái con của đại lực thần Khoa Nga Thị dời hai rặng núi đi nơi khác.
Trong thiên Gián trục khách thư, thừa tướng Lý Tư từng viết: “Thái Sơn bất nhượng thổ địa, cố năng thành kỳ đại; hà hải bất trạch tế lưu, cố năng tựu kỳ thâm” (Núi Thái Sơn không từ chối đất cát nên mới thành cao lớn; sông biển không kén chọn dòng nước nhỏ nên mới hóa thâm sâu). Bất kỳ việc thiện nhỏ nào cũng như tấc đất dòng khe ấy. Một lời nói ái ngữ khích lệ, một ánh mắt sẻ chia, một cử chỉ nhường nhịn… đều đang bồi đắp phúc phận ngút ngàn. Lão Tử dạy: việc tu đức bắt đầu từ sự tiết chế, thận trọng trong từng việc nhỏ.
Chớ khinh việc ác nhỏ
Trong danh tác đời Tống Hạc Lâm Ngọc Lộ của La Đại Kinh có chép: Quan huyện Lệnh huyện Sùng Dương là Trương Quái Nhai lúc tuần tra phát hiện một viên lại coi kho lén giấu một đồng tiền trong khăn đội đầu lẻn ra ngoài, liền lệnh đem ra đánh trượng xử phạt.
Tên lại kho bực dọc cãi lại: “Có một đồng cỏn con mà quan lớn phạt đánh đòn người ta sao? Ông đánh được ta nhưng sao chém đầu ta được!”
Trương Quái Nhai bèn phóng bút viết phán từ:
“Nhất nhật nhất tiễn, thiên nhật nhất thiên;
Thằng cứ mộc đoạn, thủy tích thạch xuyên.”
(Một ngày một đồng, ngàn ngày một ngàn đồng;
Dây cưa lâu ngày gỗ ắt đứt, nước nhỏ giọt mãi đá phải mòn).
Nói đoạn lệnh lôi ra pháp trường chém đầu thị chúng để răn đe thói gian lận từ mầm mống sơ khởi. Tội ác kinh thiên động địa nào cũng đều manh nha từ sự dễ dãi trước những lầm lỗi li ti.
Thận trọng từ lúc manh nha
Mỗi tâm niệm khởi sinh trong đời đều giữ vai trò then chốt. Một thói quen tưởng chừng vô hại nếu buông thả có thể bẻ cong toàn bộ nhân cách và số phận.
Sách Hàn Phi Tử – thiên Dụ Lão có ghi lại sự nhạy bén của Cơ Tử. Khi Trụ Vương nhà Thương sai người làm một đôi đũa bằng ngà voi, hiền thần Cơ Tử trông thấy liền thở dài lo sợ: “Đũa ngà ắt không đi cùng bát đất thô sơ, mà phải phối cùng chén sừng tê, chung ngọc bích. Dùng chén ngọc chung bích thì cơm canh đạm bạc chẳng thể nuốt trôi, ắt phải nấu sơn hào hải vị. Đã dùng cỗ quý ắt chẳng cam lòng mặc áo thô, ở nhà gianh, mà phải mặc là lượt lụa là, ngự lầu son gác tía. Dần dà vật phẩm bốn cõi chẳng đủ cung phụng dục vọng, ắt phải cướp đoạt của lạ từ muôn phương để thỏa mãn lòng tham. Ta nhìn thấy sự suy tàn của một quốc gia bắt đầu từ chính đôi đũa ngà voi này.”
Quả nhiên sau đó, lòng tham của Trụ Vương không đáy: xây Lộc Đài, vét cạn báu vật thiên hạ, dựng ao rượu rừng thịt (tửu trì nhục lâm), làm việc bạo ngược tột cùng khiến triều Thương sụp đổ trong ngọn lửa bi ai ở Lộc Đài.
Đê ngàn dặm vỡ vì tổ kiến
Cũng trong thiên Dụ Lão, Hàn Phi Tử đã đúc kết bài học bất hủ: “Thiên lý chi đê, dĩ lâu nghĩ chi huyệt hội; bách xích chi thất, dĩ đột khích chi yên phần” (Con đê dài ngàn dặm có thể sụp đổ vì những hang kiến nhỏ; ngôi nhà cao trăm thước có thể bị thiêu rụi vì tàn lửa lọt qua kẽ nứt).
Tương truyền thời xưa, bên bờ sông Hoàng Hà có một ngôi làng nọ đắp một khúc đê cao to kiên cố để ngăn nạn hồng thủy. Một ngày nọ, lão nông tình cờ nhìn thấy vô số tổ kiến đùn đất khắp chân đê. Ông bồn chồn muốn về báo lý làng gia cố, nhưng người con trai gạt phắt: “Đê dày đá tảng vững chãi thế kia, mấy con kiến cỏn con làm gãy đổ sao được!” rồi kéo cha ra đồng cày cấy. Đêm ấy, mưa nguồn trút nước, dòng lũ cuồn cuộn thúc mạnh khiến nước tràn vào các ngách hang kiến rỗng tuếch bên trong, khoét dần từ ruột đê ra ngoài. Chẳng mấy chốc, một đoạn đê ầm ầm đổ sập, nhấn chìm toàn bộ xóm làng ruộng đồng trong biển nước mênh mông.
Một việc nhỏ có thể tác thành nhân cách một con người; một sơ suất nhỏ cũng đủ chôn vùi cả một sự nghiệp, thậm chí diệt vong một quốc gia. Người mang chí lớn nhưng biết cúi mình làm việc tỉ mỉ, cẩn trọng từ bước chân dưới đất, gạn đục khơi trong từ từng ý niệm sơ khai, đó mới chính là bậc trí giả làm nên việc lớn bền vững giữa cõi đời.
Theo The Epoch Times
Bình Nhi biên dịch
