Lời răn của cổ nhân: Sắc là dao cạo xương, tiền tài là hổ dữ xuống núi

Con người sinh ra dường như ai cũng mang sẵn khát vọng hướng về cái đẹp và mưu cầu một đời sống vật chất đủ đầy. Đó là bản tính phàm trần rất đỗi tự nhiên. Người xưa qua bao thăng trầm đúc kết kinh nghiệm sống thành những lời răn ngắn gọn mà sâu sắc.

Trong số đó, có một câu đến nay vẫn vẹn nguyên tính cảnh tỉnh: “Sắc thị quát cốt cương đao, tài thị hạ sơn mãnh hổ” — Sắc là dao cạo xương, tiền tài là hổ dữ xuống núi. Tám chữ ấy chỉ rõ hai cạm bẫy lớn nhất đời người, gióng lên hồi chuông thức tỉnh tận sâu tâm can.

Vế thứ nhất: "Sắc là dao thép róc xương"

Nội hàm chữ "sắc" ở đây vượt xa cách hiểu thông thường. Nó không chỉ ám chỉ nhan sắc giai nhân, mà bao hàm mọi sự cám dỗ phù phiếm, những chốn êm đềm khiến con người mê đắm quên lối về. Sự cám dỗ ấy như lưỡi dao sắc lạnh, âm thầm mài mòn ý chí và gặm nhấm lý trí. Kẻ chìm đắm trong đó ngỡ mình đang hưởng lạc, chỉ đến khi tinh thần suy kiệt, thân thể rệu rã mới bàng hoàng nhận ra thì đã muộn. Sự tàn nhẫn của "sắc" nằm ở chỗ: nó khiến người ta tự nguyện bước vào diệt vong trong trạng thái đê mê.

Lịch sử từng ghi nhận không ít bậc đế vương, anh hùng vì không vượt qua nổi ải này mà tan hoang cơ nghiệp. Thương Trụ Vương vốn dĩ thông tuệ đành chịu cảnh mất nước, lưu xú muôn đời vì say đắm Đát Kỷ; Tùy Dạng Đế Dương Quảng tài hoa cái thế nhưng thói hoang dâm vô độ đã sớm đẩy triều Tùy đến bờ vực sụp đổ.

Đối với người bình thường, lời răn này lại càng thiết thực. Khổng Tử từng nói: "Thực, sắc, tính dã" — ăn uống và sắc dục vốn là bản năng tự nhiên. Bản thân cái đẹp hay tình yêu đôi lứa không có tội; điều đáng sợ là sự buông thả không điểm dừng. Khi để nhục dục làm chủ lương tri, gia can ắt xáo trộn, sự nghiệp lung lay, sức khỏe hao mòn. Cổ nhân nhắc nhở "dao cạo xương" không phải để chối bỏ tình cảm con người, mà là dạy ta biết đặt ra lằn ranh tự chủ.

Vế thứ hai: "Tiền tài là hổ dữ xuống núi"

Của cải là nền tảng duy trì sự sống, là phương tiện hiện thực hóa hoài bão. Thế nhưng, con đường kiếm tìm tiền bạc lại luôn rình rập hiểm nguy khôn lường.

Lòng tham của con người như đáy vực sâu, không đáy và chẳng bao giờ biết đủ. Khi vì mưu lợi mà bất chấp luân thường đạo lý, con người chẳng khác nào đang đối mặt với hổ dữ vừa hạ sơn. Thất bại trước con mãnh thú dục vọng ấy, nhẹ thì thân bại danh liệt, nặng thì tiêu tan cả sinh mạng. Hãy nhìn những kẻ sa chân vào vòng xoáy đỏ đen: thắng thì muốn thắng đậm hơn, thua lại khát khao gỡ gạc; từng bước tự dìm mình xuống vực thẳm bế tắc, đến khi trắng tay chỉ còn lại nỗi ân hận muộn màng.

Cổ nhân từng dạy: "Quân tử ái tài, thủ chi hữu đạo" — người quân tử coi trọng tiền tài, nhưng chỉ nhận những gì kiếm được bằng con đường chân chính. Tiền bạc có thể tích lũy cả đời, nhưng lương tri một khi đánh mất thì vạn lượng hoàng kim cũng chẳng thể chuộc lại. Bên cạnh vật chất, cuộc đời này còn có sức khỏe, gia đình, nhân phẩm và sự thanh thản trong tâm hồn — những thứ tiền tài không bao giờ mua nổi.

Trí tuệ nghìn năm của tiền nhân chung quy gói gọn trong hai chữ: chừng mực. Được chiêm ngưỡng cái đẹp, khao khát cuộc sống ấm no vốn là quyền chính đáng. Song, người biết tiết chế dục vọng mới giữ được phẩm hạnh; người biết kiếm tiền bằng chính đạo mới giữ được lương tâm.

Cổ nhân không khuyên chúng ta lánh đời tuyệt dục, mà trao cho ta chiếc la bàn để làm chủ chính mình. Bởi suy cho cùng, thước đo hạnh phúc của một đời người không nằm ở việc sở hữu bao nhiêu, mà nằm ở việc ta có đủ tỉnh táo để biết đâu là điểm dừng.

Theo Aboluowang
Bình Nhi biên dịch