Kỳ án trộm thánh cốt: Chuyện về con sư tử kỳ lạ nhất thế giới
Trong bài viết này, chúng ta sẽ kể riêng về một con sư tử — và nó có lẽ là con sư tử kỳ lạ nhất thế giới.
Nó mang trên mình đôi cánh đại bàng, vuốt trước đè lên một cuốn sách đang mở, trên đầu tỏa vầng hào quang của bậc thánh giả, và đôi khi móng vuốt còn nắm chặt một thanh bảo kiếm. Hình tượng ấy ngự trị khắp mọi ngóc ngách của thành phố kênh đào Venice: từ đỉnh cột đá hoa cương, trên tường thành cung điện, tung bay giữa cờ dong trống mở, cho đến những đồng tiền vàng lưu hành thuở ấy. Nó chính là "Sư tử có cánh Thánh Mark" (Lion of Saint Mark) — linh hồn của một cộng hòa hàng hải lừng lẫy suốt nghìn năm.
Đôi cánh của vị Thánh chép Phúc Âm
Muốn hiểu ngọn nguồn của con sư tử có cánh này, trước hết phải ngược dòng về những truyền thống xa xưa nhất của Kitô giáo.
Trong hệ thống biểu tượng nghệ thuật Kitô giáo thời kỳ sơ khai, bốn tác giả viết sách Phúc Âm lần lượt ứng với một tạo vật thần thánh có cánh. Nguồn gốc của quan niệm này bắt nguồn từ những thị kiến trong Sách Ezekiel và Sách Khải Huyền — nơi các ngôn sứ nhìn thấy bốn sinh linh mang gương mặt của Người, Sư tử, Bò và Đại bàng túc trực trước ngai tòa Thiên Chúa. Về sau, các Giáo phụ đã gán bốn hình tượng ấy cho bốn vị thánh:
- Thánh Matthew: tương ứng với Người có cánh (thiên thần)
- Thánh Luke: tương ứng với Bò đực
- Thánh John: tương ứng với Đại bàng
- Thánh Mark: tương ứng với Sư tử có cánh
Vì sao lại là sư tử? Điền này khởi phát từ câu mở đầu của Phúc Âm Mark: "Có tiếng người kêu trong hoang địa", tiếng kêu trầm hùng, dõng dạc tựa như tiếng gầm của chúa sơn lâm giữa chốn sa mạc hoang vu. Hơn nữa, sách Phúc Âm này tập trung tôn vinh uy quyền vương giả cùng đại năng phục sinh của Chúa Kitô, mà sư tử vốn là biểu tượng cổ xưa cho bậc đế vương và sự tái sinh. Kể từ đó, con sư tử có cánh đã trở thành biểu tượng độc quyền của Thánh Mark.
Đây là một ẩn dụ tuyệt diệu: Sư tử là chúa tể muôn loài, tượng trưng cho quyền lực trần thế; đôi cánh bay lượn trên mây xanh, tượng trưng cho thiên mệnh thần thánh. Một con sư tử có cánh chính là sự hợp nhất hoàn hảo giữa vương quyền và thần quyền.
Kỳ án trộm thánh cốt: Vụ "buôn lậu thánh vật" chấn động
Thế nhưng, làm thế nào mà con sư tử vốn gắn liền với vị thánh chép kinh lại biến thành hóa thân của cả một nền cộng hòa? Đằng sau bước ngoặt đó là cả một giai thoại liều lĩnh tày trời.
Nguyên sơ, vị thánh bảo trợ của Venice không phải là Thánh Mark, mà là Thánh Theodore — một vị thánh chiến binh người Hy Lạp.
Khi Venice từng bước vươn lên chiếm lĩnh các tuyến hải trình Địa Trung Hải, tham vọng bành trướng mãnh liệt khiến thành bang thương nghiệp mới nổi này khát khao một vị thánh bảo trợ có tầm vóc hiển hách hơn, xứng tầm với vị thế đế chế mà họ hướng tới. Tầm mắt của giới tinh hoa Venice lập tức nhắm vào thánh cốt của Thánh Mark, lúc bấy giờ đang an nghỉ tận Alexandria, Ai Cập.
Năm 828, hai thương nhân Venice tên là Rustico da Torcello và Bon da Malamocco đã làm nên một vụ việc kinh thiên động địa: họ tìm cách đánh cắp di cốt của Thánh Mark khỏi nhà thờ địa phương tại Alexandria để đưa về Venice.
Tình tiết ly kỳ nhất nằm ở cách họ qua mặt trạm kiểm soát. Khi ấy, Ai Cập nằm dưới quyền cai trị của người Hồi giáo và các cửa khẩu bị siết chặt gắt gao. Hai thương nhân bèn giấu thánh cốt vào đáy giỏ hàng rồi phủ lên trên một lớp thịt lợn dày. Quân lính quan thuế Hồi giáo vừa trông thấy thịt lợn — thứ cấm kỵ trong luật lệ của họ — liền sợ hãi dơ bẩn, vội vã bịt mũi xua tay cho qua. Di hài vị thánh cứ thế "man thiên quá hải", thuận buồm xuôi gió thẳng tiến về Venice.
Vụ trộm thánh vật này nhìn dưới con mắt hiện đại có phần kỳ quặc, nhưng trong tâm thức thời Trung Cổ, đó lại là một hành động sùng đạo mang vinh dự tột cùng. Đón nhận được thánh cốt của một tác giả Phúc Âm chính là minh chứng cho thấy Venice nhận được ân sủng tối thượng của Thiên Chúa. Di cốt của Thánh Mark được long trọng rước vào thành và an táng dưới lòng Vương cung thánh đường Thánh Mark (St. Mark's Basilica) vừa được khởi công.
Từ đây, Thánh Mark chính thức thay thế Thánh Theodore trở thành thủ hộ thần của Cộng hòa Venice; và con sư tử có cánh — hóa thân của ngài — đương nhiên trở thành biểu tượng tối cao của thành phố: thêu trên chiến kỳ, đúc vào quốc huy và sừng sững trên đỉnh cột đá.
Một con sư tử, một cuốn sách: Giải mã mật ngữ
Hình tượng sư tử có cánh ở Venice không hề rập khuôn mà biến hóa linh hoạt. Cả cuốn sách nó đè dưới vuốt lẫn thanh gươm nó nắm trong tay đều ẩn chứa mật ngữ của thời đại.
Trước hết là cuốn sách Phúc Âm đang mở. Trang sách thường khắc dòng chữ Latinh — khẩu hiệu nổi tiếng nhất của Venice: "Pax tibi, Marce, evangelista meus" (Bình an cho con, hỡi Mark, người loan báo Tin Mừng của Ta).
Câu nói này gắn với một huyền tích: Tương truyền khi sinh thời đi truyền giáo, Thánh Mark từng ghé qua vùng đầm phá Venice. Một thiên thần đã hiện ra phán câu ấy và tiên tri rằng ngài sẽ an nghỉ vĩnh hằng tại mảnh đất này. Nhiều thế kỷ sau, thánh cốt của ngài được đưa về đây đúng như lời sấm truyền. Với người Venice sùng tín, vụ "trộm cốt" chẳng phải là một trò mưu mẹo, mà chính là sự ứng nghiệm thiên mệnh, minh chứng cho việc Venice là vùng đất được chọn.
Kế đến là ý nghĩa của việc đóng - mở cuốn sách và thanh kiếm:
- Sách mở, không mang kiếm: Tượng trưng cho Venice đang trong thời kỳ hòa bình. Dòng chữ Pax (Hòa bình) khẳng định trật tự luật pháp và sự phồn vinh của giao thương.
- Sách khép, vuốt nắm kiếm: Báo hiệu nền cộng hòa đang bước vào tình trạng chiến tranh. Khi ấy, luật pháp tạm nhường chỗ cho sức mạnh quân sự tiên phong.
Ngoài ra, hình thế chân trước đặt trên đất liền, chân sau đạp trên sóng nước còn biểu thị quyền lực thống trị song hành của Venice: làm chủ cả lãnh thổ đất liền lẫn các thuộc địa ngoài biển khơi. Một tay giữ chặt Phúc Âm, một tay vung thanh kiếm lệnh, con sư tử vừa là thánh thú ngoan đạo, vừa là bá chủ kiêu hùng nhìn bao quát toàn bộ Địa Trung Hải.
Bức tượng trên cột đá: Con sư tử đến từ phương Đông bí ẩn?
Trong số vô vàn sư tử có cánh ở Venice, bức tượng nổi tiếng và bí ẩn bậc nhất chính là con sư tử bằng đồng ngự trên đỉnh cột đá hoa cương tại Quảng trường Thánh Mark.
Suốt nhiều thế kỷ, bức tượng này quay lưng ra biển, lặng lẽ dõi theo những đoàn thuyền buôn tấp nập và dòng người qua lại, sắm vai vị thần bảo hộ đích thực. Thế nhưng nó xuất hiện từ khi nào, do ai đúc nên, lại không một trang sử sách nào ghi chép rõ ràng. Các học giả từng tranh cãi suốt hàng trăm năm: kẻ bảo nó có gốc gác Hy Lạp cổ đại, người khẳng định nó đến từ Ba Tư hay một vương triều xa xôi nào đó ở phương Đông.
Một nghiên cứu khoa học sử dụng phương pháp phân tích đồng vị chì trên chất liệu đồng của bức tượng đã mang lại kết quả chấn động: mỏ đồng đúc nên con sư tử bắt nguồn từ hạ lưu sông Trường Giang, Trung Quốc. Về mặt tạo hình, các nhà lịch sử nghệ thuật phát hiện phần đầu, nhất là vùng mũi và miệng của nó, tương đồng đến kinh ngạc với loài "trấn mộ thú" (linh thú giữ mộ) thời Đường.
Phát hiện này được công bố tại hội thảo quốc tế kỷ niệm 700 năm ngày mất của Marco Polo tổ chức ở Venice. Giới nghiên cứu đưa ra một giả thuyết đầy chất thơ: Bức tượng nguyên bản có thể đã được chính cha và chú của Marco Polo (Niccolò và Maffeo Polo) mang về từ kinh đô Đại Đô của nhà Nguyên.
Như vậy, bức tượng biểu tượng cho cả một đế quốc hàng hải phương Tây nhiều khả năng mang cốt tủy từ phương Đông xa xôi. Người Venice thời sau đã khéo léo chắp thêm đôi cánh đại bàng, đặt thêm cuốn Phúc Âm dưới móng vuốt để biến một linh thú nhà Đường thành vị thủ hộ thần mang đậm đức tin Kitô giáo.
Hình bóng nghìn năm còn mãi
Năm 1797, đại quân Napoleon đánh sập nền Cộng hòa Venice tồn tại hơn nghìn năm. Con sư tử kiêu hãnh từng bị hạ xuống như một chiến lợi phẩm và áp giải về Paris thị uy; mãi đến khi đế chế Napoleon sụp đổ, nó mới được trao trả về quê hương, an tọa lại trên đỉnh cột đá ở Quảng trường Thánh Mark.
Cộng hòa Venice nay đã lùi vào dĩ vãng, nhưng biểu tượng sư tử có cánh chưa từng mất đi:
- Điện ảnh: Giải thưởng danh giá nhất của Liên hoan phim Venice mang tên "Sư tử Vàng" (Golden Lion), với chiếc cúp vàng mô phỏng chính xác dáng hình con sư tử có cánh này.
- Kinh tế & Văn hóa: Tập đoàn tài chính - bảo hiểm khổng lồ Generali chọn hình tượng này làm logo; quốc kỳ vùng Veneto và huy hiệu thành phố Venice vẫn khắc ghi hình ảnh con sư tử vàng tựa vuốt lên trang sách Phúc Âm suốt hàng trăm năm qua.
Từ biểu tượng thần học của một vị thánh chép kinh, qua kỳ án đánh cắp hài cốt dưới lớp thịt lợn, trở thành huy hiệu tối cao của một đế chế biển, và cuối cùng là bí ẩn pho tượng đồng vượt vạn dặm từ phương Đông — câu chuyện về Sư tử Thánh Mark đã cô đọng mọi tầng nấc văn hóa mà con người có thể gửi gắm vào chúa sơn lâm: tính thần thánh, vương quyền, thương mại, quân sự, vinh quang và cả sự giao thoa kỳ diệu giữa hai bờ Đông - Tây.
Theo The Epoch Times
Gia Nghi biên dịch
