Khổng Tử nói về Thiên mệnh: Giữ lòng kính sợ, nuôi tâm tiến thủ

Trong tư tưởng triết học Trung Hoa, “Thiên mệnh” là một khái niệm có vị trí đặc biệt trọng yếu. Bước sang thời Xuân Thu, qua góc nhìn của Khổng Tử trong Luận ngữ, quan niệm này đã có một bước chuyển hóa sâu sắc: Thiên mệnh không chỉ là sức mạnh huyền bí bên ngoài áp đặt lên số phận, mà được đưa vào đời sống nội tâm, trở thành điểm tựa cho con người tu dưỡng, hành động và khẳng định ý nghĩa tồn tại.

Đối với Thiên mệnh, người quân tử giữ lấy ba thái độ: Nhìn thấu, kính sợ và thực hành. Con người nhận biết mệnh Trời không phải để buông xuôi, mà để tìm thấy đạo lý và trách nhiệm của chính mình giữa cõi nhân sinh.

1. Biết Thiên mệnh để làm người quân tử

Trong Luận ngữ · Nghiêu viết, Khổng Tử nói: “Bất tri mệnh, vô dĩ vi quân tử dã.”
(Không biết mệnh thì không lấy gì làm người quân tử).

“Biết mệnh” (tri mệnh) ở đây không phải là bói toán vận hạn, càng không phải là định mệnh luận tiêu cực. Đối với Khổng Tử, biết Thiên mệnh là hiểu được quy luật của trời đất, thấu suốt giới hạn của bản thân, từ đó biết rõ điều gì nên làm và điều gì không thể cưỡng cầu.

Trong thiên Vi chính, Khổng Tử tổng kết tiến trình cuộc đời: “Ngô thập hữu ngũ nhi chí vu học; tam thập nhi lập; tứ thập nhi bất hoặc; ngũ thập nhi tri Thiên mệnh; lục thập nhi nhĩ thuận; thất thập nhi tòng tâm sở dục, bất du củ.” (Ta mười lăm tuổi lập chí học tập; ba mươi tuổi đứng vững; bốn mươi tuổi không còn nghi hoặc; năm mươi tuổi biết mệnh Trời; sáu mươi tuổi nghe lời gì cũng thấu; bảy mươi tuổi thuận theo lòng mình mà không vượt khuôn phép).

Khổng Tử chỉ đạt tới cảnh giới “tri Thiên mệnh” sau khi đã qua các bước lập chí, lập thân và bài trừ nghi hoặc. Như vậy, “tri mệnh” là cảnh giới đạt được sau một quá trình dài học tập và tu dưỡng, chứ không phải sự thỏa hiệp của kẻ bất lực.

2. Người quân tử có ba điều kính sợ

Trong thiên Quý thị, Khổng Tử chỉ rõ: “Quân tử hữu tam úy: úy Thiên mệnh, úy đại nhân, úy thánh nhân chi ngôn.” (Người quân tử có ba điều kính sợ: kính sợ mệnh Trời, kính sợ bậc đại nhân, kính sợ lời của bậc thánh nhân).

Chữ “úy” (畏) trong Nho gia không đơn thuần là nỗi sợ hãi yếu mềm. Đó là lòng tôn kính sâu xa, sự dè dặt và ý thức về giới hạn của mình trước những trật tự lớn lao:

• Kính sợ Thiên mệnh để không tùy tiện, càn quấy.
• Kính sợ bậc đại nhân để không lấy cái nhìn hẹp hòi mà coi thường người có đức, có học.
• Kính sợ lời thánh nhân để trân trọng những giá trị đạo đức đã được thử thách qua dòng lịch sử.

Lòng kính sợ không biến con người thành nhu nhược; trái lại, nó tạo nên sự điềm tĩnh và bản lĩnh tự kiềm chế dục vọng.

3. Không oán Trời, không trách người

Khổng Tử từng trải qua chuỗi ngày dài lưu lạc, đạo không được thi hành, song ông nói trong thiên Hiến vấn: “Bất oán Thiên, bất ưu nhân, hạ học nhi thượng đạt, tri ngã giả kỳ Thiên hồ!” (Không oán Trời, không trách người, học từ việc gần mà thông đạt đạo lý cao xa; hiểu ta chăng chỉ có Trời vậy!).

Học trò xuất sắc của ông là Nhan Hồi cũng sống trọn tinh thần ấy: dù ở ngõ hẹp, một giỏ cơm, một bầu nước nhưng chẳng đổi niềm vui nơi đạo lý. Không oán Trời, không trách người không đồng nghĩa với buông xuôi. Đó là sau khi đã tận tâm tận lực, con người giữ được sự bình thản trước những điều nằm ngoài vòng kiểm soát.

4. Từ “tri mệnh” đến “lập mệnh”

Nếu Thiên mệnh chỉ là trật tự tĩnh tại bên ngoài, con người chỉ có thể cam chịu. Nhưng trong Nho gia, tinh thần hành động luôn gắn liền với tâm tính. Sang thời Chiến Quốc, Mạnh Tử đã đúc kết trong thiên Tận tâm thượng: “Tồn kỳ tâm, dưỡng kỳ tính, sở dĩ sự Thiên dã. Yểu thọ bất nhị, tu thân dĩ sĩ chi, sở dĩ lập mệnh dã.”

(Giữ lấy tâm ấy, nuôi dưỡng tính ấy, đó là cách phụng sự Trời. Chết sớm hay sống lâu không bận lòng, chỉ lo tu dưỡng bản thân để chờ đợi, đó là cách lập mệnh).

“Lập mệnh” là dùng sự tu dưỡng đạo đức để tạo nền tảng vững chắc cho sinh mệnh. Ta không thể lựa chọn thời thế mình sinh ra, nhưng ta hoàn toàn có quyền quyết định phẩm giá và tư cách của bản thân trước thời thế.

Cái “tri” (hiểu biết) chân chính phải biến thành cái “hành” (thực tiễn). Kết quả thành bại thuộc về Thiên mệnh, nhưng bổn phận nỗ lực thuộc về con người: “Tận nhân sự, thính Thiên mệnh” (Làm hết sức mình, rồi mới thuận theo mệnh Trời).

5. Tinh thần “tận nhân sự” qua dòng lịch sử

Triết lý này đã trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng nhân cách của biết bao bậc thức giả qua các thời kỳ:

• Gia Cát Lượng thời Tam Quốc, dù hiểu rõ thiên cơ và vận suy của thời thế, vẫn dốc trọn tấc lòng trong Hậu Xuất sư biểu: “Cúc cung tận tụy, tử nhi hậu dĩ” (Cúi mình tận tụy, đến chết mới thôi).
• Văn Thiên Tường thời Nam Tống, đứng trước cảnh nước mất nhà tan và cái chết cận kề, đã viết trong Quá Linh Đinh Dương: “Nhân sinh tự cổ thùy vô tử, Lưu thủ đan tâm chiếu hãn thanh” (Xưa nay ai sống mà không chết, Để lại lòng son rạng sử xanh). Cái chết là giới hạn của đời người, nhưng tấm lòng son bảo vệ khí tiết là giá trị vượt lên trên giới hạn ấy.

Trương Tái thời Bắc Tống đã mở rộng “lập mệnh” thành đại nguyện phụng sự nhân loại qua bốn câu cách ngôn nổi tiếng: “Vi thiên địa lập tâm; vi sinh dân lập mệnh; vi vãng thánh kế tuyệt học; vi vạn thế khai thái bình.” (Vì trời đất mà dựng tâm; vì muôn dân mà lập mệnh; nối tiếp học thuật đã đứt đoạn của thánh hiền xưa; mở ra thái bình cho muôn đời sau).

Giữ lòng kính sợ, nuôi tâm tiến thủ

Biết Thiên mệnh không phải là biết trước vị lai, mà là hiểu rõ giới hạn để không tự kiêu, thấu suốt đạo lý để không lầm lạc, và tôn kính trời đất mà không đánh mất ý chí lập thân.

Đó chính là cốt cách của người quân tử: Kính sợ để giữ mình trong khuôn phép, nhưng không ngừng tiến thủ để làm tròn trách nhiệm; thuận theo mệnh Trời, nhưng trước hết phải tận hết sức người.

Theo Sohu.com
Bình Nhi biên dịch