Không phơi bày khuyết điểm người khác, không khoe khoang sở trường bản thân

Đạo làm người trong văn hóa truyền thống phương Đông. Cổ nhân từng dạy: “Nhân vô thập toàn” — con người sống ở đời chẳng ai hoàn mỹ vẹn toàn. Mỗi người đều có sở trường lẫn sở đoản, có điều làm được và cũng có chỗ chưa trọn vẹn. Nếu lúc nào tâm trí cũng chỉ chăm chăm soi xét lỗi lầm của người khác, rồi đem những khiếm khuyết ấy ra đàm tiếu khắp nơi, thì chẳng những làm tổn thương người đối diện mà còn bộc lộ sự nông cạn trong cách đối nhân xử thế của chính mình.

Người thực sự có tu dưỡng không lấy khuyết điểm của người khác làm trò mua vui, cũng không đem sở trường của bản thân ra làm vốn liếng để phô trương. Họ thấu hiểu rằng: biết người là trí tuệ, biết mình là sáng suốt; có tài mà không kiêu ngạo, có đức mà không tự phụ mới là phẩm giá đáng trân quý.

Trong chiều sâu văn hóa truyền thống, khiêm nhường và cẩn trọng trong lời nói không phải là sự nhu nhược, càng không phải là thái độ tự ti, lẩn tránh. Đó là biểu hiện của một nội tâm thâm hậu, biết tôn trọng tha nhân, hiểu rõ ranh giới của ngôn từ và không cần mượn sự hơn thua bên ngoài để khẳng định giá trị bản thân.

1. Không phơi bày khuyết điểm của người khác là cảnh giới của sự thiện lương

Người đời thường rất dễ nhìn thấy tì vết của kẻ khác, nhưng lại khó lòng nhận ra thiếu sót của chính mình. Một lời nói lỡ miệng, một hành động chưa chu toàn hay một sai lầm nhất thời đôi khi lại trở thành đề tài để thiên hạ thêu dệt, bàn tán suốt chuỗi ngày dài.

Thế nhưng, thử hỏi giữa cõi hồng trần này, đã có ai từng đi qua một đời mà chưa một lần vấp ngã?

Có người tính tình nóng nảy nhưng bụng dạ thẳng thắn, chân thành. Có người ăn nói vụng về nhưng lại luôn tận tụy, hết lòng vì người khác. Có người từng phạm phải lầm lỗi, song đã âm thầm sửa mình để từng ngày trưởng thành, vững vàng hơn. Nếu chỉ vì một vết mực đen nhỏ mà vội vàng gạt bỏ cả một trang giấy trắng, chẳng phải chúng ta đã quá khắt khe và thiếu sự bao dung hay sao?

Thời nhà Minh, danh họa kiêm nhà thư pháp Văn Chinh Minh nổi tiếng là bậc quân tử thanh cao, suốt đời không bao giờ thích nghe chuyện thị phi của người khác. Mỗi khi có khách đến chơi và mở lời toan kể những điều tồi tệ, khuất tất về ai đó, ông luôn khéo léo chuyển sang đề tài khác để câu chuyện tự dừng lại.

Sự tinh tế ấy không xuất phát từ việc ông ngây thơ, không biết thói đời nóng lạnh; một bậc danh sĩ từng trải tất hiểu nhân tâm vốn phức tạp. Điều đáng kính ở Văn Chinh Minh là ông kiên quyết không biến sai lầm của người khác thành đề tài tiêu khiển, càng không muốn tiếp tay gieo rắc những lời nói gây tổn hại thanh danh của đồng loại.

Đông Hán danh tướng Mã Viện khi viết thư răn dạy con cháu (Giới huynh tử Nghiêm Đôn thư) cũng từng để lại một lời giáo huấn sâu sắc:

“Văn nhân chi quá, như văn phụ mẫu chi danh: nhĩ khả đắc văn, khẩu bất khả đắc ngôn dã.” (Nghe thấy lỗi lầm của người khác, hãy như nghe thấy tên húy của cha mẹ mình: tai có thể nghe, nhưng miệng tuyệt đối không được tùy tiện nói ra).

Biết một việc không đồng nghĩa với việc có quyền đem việc ấy ra phán xét; tình cờ nghe một chuyện không có nghĩa là được phép đem chuyện ấy đi kể khắp bốn phương.

Tất nhiên, không bới móc khuyết điểm của người khác không có nghĩa là dung túng cho cái ác hay đồng lõa với sự sai trái. Khi cần bảo vệ lẽ phải, bênh vực kẻ yếu thế hay khuyên can người thân sửa đổi, người quân tử vẫn dũng cảm lên tiếng. Nhưng giữa việc chân thành góp ý để giúp người hướng thiện với việc bêu riếu lỗi lầm để hạ bệ nhân phẩm có một khoảng cách muôn trùng.

Đừng bao giờ lấy vết sẹo của người khác làm bệ phóng cho sự tự mãn của mình. Biết giữ lại một lời nhận xét cay nghiệt đúng lúc, chính là cách tích lũy phúc đức sâu dày nhất.

2. Không khoe khoang sở trường là chiều sâu của sự tu dưỡng

Nếu việc nói xấu người khác gây tổn thương cho người ngoài, thì thói khoe khoang quá mức lại bộc lộ sự trống trải và bất an bên trong nội tâm.

Kẻ càng khao khát chứng minh bản thân tài giỏi, lại càng dễ bị ánh nhìn và sự đánh giá của thế gian thao túng. Họ muốn trở thành trung tâm của mọi sự ngưỡng mộ, muốn người khác phải trầm trồ trước thành tích của mình. Nhưng chính vì tâm lý ấy, chỉ cần một lời khen ngợi không đúng ý hay một thoáng ngó lơ từ người xung quanh cũng đủ khiến họ hụt hẫng, thậm chí sinh lòng đố kỵ khi thấy người khác thành công.

Trái lại, người thực sự có nội lực thâm sâu chẳng bao giờ cần phải liên tục nhắc nhở thế gian về thành tựu của mình. Họ hiểu rằng giá trị của một khối vàng không tăng lên nhờ những lời xưng tụng, cũng không vì bị vùi trong cát mà suy giảm giá trị.

Trong Sử Ký, khi ghi lại cuộc hội ngộ giữa Lão Tử và Khổng Tử, Lão Tử từng đưa ra lời khuyên đầy minh triết:

“Lương cổ thâm tàng nhược hư, quân tử thịnh đức, dung mạo nhược ngu.” (Người buôn giỏi biết giấu kín của cải, bề ngoài giản dị tựa như không có gì; người quân tử có đức lớn thì dung mạo điềm đạm, khiêm nhu tựa như chất phác, khờ khạo).

Trong sách Trung Dung, cổ nhân cũng dẫn lại câu thơ trong Kinh Thi: “Y cẩm thượng quýnh, ố kỳ văn chi trước dã.”(Mặc áo gấm bên trong mà lại khoác thêm lớp áo đơn bằng vải thô bên ngoài, cốt là để hoa văn lộng lẫy không lộ liễu ra ngoài).

Bậc trí giả lấy sự thuần phác, kín đáo để che chở cho đức hạnh và tài năng. Đạo của người quân tử thoạt nhìn bình lặng, mộc mạc, nhưng càng tiếp xúc lâu càng cảm nhận được ánh sáng ôn hòa, ấm áp; còn kẻ chỉ chuộng vẻ hào nhoáng, khoe trương bên ngoài thì chẳng khác nào bọt nước phù phiếm, sớm muộn cũng tiêu tan.

Khiêm nhường không phải là tự hạ thấp giá trị bản thân, càng không phải là giả vờ ngây ngô hay trốn tránh trách nhiệm. Khiêm nhường đích thực là hiểu rõ năng lực của mình, không đem tài năng ra làm công cụ áp đảo người khác, và để cho hành động cùng kết quả lên tiếng thay cho những lời tán tụng viển vông.

3. Biết chừng mực trong lời nói là đỉnh cao của trí tuệ

Trong thuật đối nhân xử thế, điều khó nhất chưa bao giờ là nói năng lưu loát hay hùng biện lấn át đối phương, mà là biết điều gì nên nói, điều gì nên giữ lại, và nói như thế nào để vừa vẹn tròn đạo lý, vừa giữ được sự hòa nhã, tôn trọng.

Khổng Tử từng dạy trong Luận Ngữ: “Quân tử dục nột ư ngôn nhi mẫn ư hành” — người quân tử thận trọng, kín kẽ trong lời nói nhưng mau lẹ, mẫn tiệp trong việc làm.

Người có chiều sâu văn hóa thường dành tâm lực để thực hiện điều đã hứa hơn là thao thao bất tuyệt về những dự định tương lai. Họ không dùng lời lẽ để phô bày sự thông tuệ, mà dùng sự chân thành để thấu cảm lòng người.

Giai thoại văn nhân đời Tống kể lại rằng: Đại văn hào Âu Dương Tu vốn có tài văn chương trác tuyệt, nhưng khi đón tiếp tân khách, ông thường chỉ đàm đạo về việc chính sự thế sự, hiếm khi đem văn thơ của mình ra bàn luận. Ngược lại, Thái Tương (Thái Quân Mạc) vốn là bậc danh thần am tường việc triều chính, chữ viết tuyệt đẹp, nhưng lúc hàn huyên cùng bạn bè lại thích luận bàn về văn chương, thi họa. Cả hai bậc tiền nhân đều là những bậc kỳ tài, nhưng họ hiểu sâu sắc một nguyên tắc: không dùng chuyên môn hay sở trường vượt trội của mình để biến cuộc trò chuyện thành sân khấu độc diễn, khiến người đối diện cảm thấy e dè, lúng túng.

Một cuộc đối thoại tao nhã là nơi mọi người đều được lắng nghe và tôn trọng. Nếu đối phương am hiểu một lĩnh vực, hãy khiêm tốn lắng nghe và học hỏi; nếu mình có sở trường, hãy dùng nó đúng thời điểm để giúp đỡ, sẻ chia chứ không phải để tranh đoạt vị thế hơn người.

Biết nói là năng lực, nhưng biết im lặng đúng lúc lại là đại trí tuệ. Càng trưởng thành, người ta càng nhận ra rằng có những cuộc tranh biện dẫu giành phần thắng cũng chẳng đem lại giá trị gì, ngoài việc chuốc thêm oán hờn và làm rạn nứt tâm giao.

4. Tài năng cần dung nạp trong khí độ rộng lớn

Cổ nhân khi đánh giá một bậc nhân tài không bao giờ chỉ dừng lại ở năng khiếu hay học vấn, mà trước hết luôn nhìn vào khí độ, tầm nhìn và độ dày của sự tu dưỡng.

Vào thời Sơ Đường, thi đàn xuất hiện bốn bậc tài hoa kiệt xuất được người đời ca tụng là “Sơ Đường tứ kiệt”, gồm: Lư Chiếu Lân, Lạc Tân Vương, Vương Bột và Dương Quýnh. Cả bốn người đều sở hữu bút lực kinh tài bạt tụy, từ chương hoa mỹ khiến người đời nể phục. Tuy nhiên, khi quan sát nhóm thi nhân này, vị danh thần Bùi Hành Kiệm đã đưa ra một lời nhận định sâu sắc:

“Sĩ chi trí viễn, tiên khí lượng nhi hậu văn chương.” (Kẻ sĩ muốn tiến xa trên đường đời, trước hết phải xem khí lượng rộng hẹp ra sao, rồi sau mới xét đến tài năng văn chương).

Bùi Hành Kiệm nhận thấy một số văn nhân trong nhóm dẫu tài hoa xuất chúng nhưng tính khí còn bộc lộ sự nôn nóng, kiêu hãnh, nặng lòng háo danh; duy chỉ có Dương Quýnh là người trầm tĩnh, cẩn trọng hơn cả. Dẫu hậu thế nhìn nhận cuộc đời của “Tứ kiệt” qua nhiều lăng kính và biến cố thời cuộc khác nhau, nhưng đúc kết “tiên khí lượng nhi hậu văn chương” của Bùi Hành Kiệm vẫn mãi là bài học kinh điển cho muôn đời.

Tài năng nếu không đi cùng khí độ bao dung và sự trầm ổn sẽ rất dễ trở thành mầm mống của sự kiêu ngạo. Kẻ có tài mà dạ hẹp hòi thì khó dung nạp người khác; kẻ ỷ vào sự thông minh mà coi thường thiên hạ thì trước sau cũng vấp ngã bởi chính sự ngạo mạn của mình.

Tài năng giúp một người nổi bật giữa đám đông, nhưng chính nhân cách, khí lượng và đức hạnh mới giúp họ đi xa và đứng vững trước những thăng trầm của cuộc đời.

5. Lời kết: Hoa có hương thơm không cần tự khoe sắc

Sống giữa dòng đời nhiều bon chen, người ta rất dễ rơi vào cạm bẫy của sự so đo: thấy người khác vụng về liền sinh tâm ngạo nghễ; thấy mình làm được chút việc liền muốn cả thiên hạ biết tên; được tán thưởng thì hoan hỷ, bị góp ý thì lập tức xù lông tự vệ.

Thế nhưng, đem sự hơn thua với người đời làm thước đo cho giá trị bản thân là con đường ngắn nhất dẫn đến sự bất an và mệt mỏi. Núi cao còn có núi cao hơn, biển rộng ắt còn biển sâu hơn.

Người thực sự có khí chất chọn cho mình một lối sống an định:

• Khi nhìn thấy thiếu sót của người khác, họ giữ lòng trắc ẩn và sự tôn trọng, không bới lông tìm vết.
• Khi có được thành tựu và sở trường, họ trân trọng nhưng giữ mình khiêm cung, không dương dương tự đắc.
• Khi gặp người giỏi giang hơn, họ mở lòng học hỏi với tâm thái cầu thị thay vì đố kỵ, gièm pha.

Trong mỹ cảm truyền thống phương Đông, vẻ đẹp của bậc quân tử luôn được ví như ngọc quý: ngọc sáng mà không chói mắt, trầm mặc mà tỏa khí thanh khiết, càng trải qua mài giũa lại càng lộ rõ vẻ đẹp thuần hậu bên trong.

Con người cũng vậy. Phẩm giá chân chính chưa bao giờ cần đến sự quảng bá ồn ào. Sự tử tế sẽ tự lan tỏa qua từng ánh mắt, nụ cười; tài năng đích thực sẽ tự khẳng định qua giá trị công việc; và cốt cách cao quý sẽ tự khắc bộc lộ qua những lựa chọn giữa danh lợi và lương tâm.

Hữu hoa tự nhiên hương, hà tất lộng phong xuy. (Hoa có hương thơm tự khắc lan tỏa ngát bay, cần gì phải mượn đến ngọn gió thổi).

Không phơi bày khuyết điểm của người khác là giữ cho tha nhân một phần thể diện. Không khoe khoang sở trường của mình là giữ cho bản thân một phần thanh tịnh và khiêm nhu. Cứ âm thầm tu dưỡng, chân thành đãi người, kiên định trên con đường thiện lương — hương thơm của nhân phẩm tự nhiên sẽ đượm nồng và bền bỉ cùng năm tháng.

Theo The Epoch Times
Bình Nhi biên dịch