Hiểu được "Thượng thiện nhược thủy": Xử thế mềm dẻo mới đi được đường dài

Chương 8 của Đạo Đức Kinh vỏn vẹn chỉ có năm mươi chữ, nhưng lại để lại một danh ngôn lưu truyền suốt hơn hai ngàn năm: "Thượng thiện nhược thủy. Thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh, xử chúng nhân chi sở ố, cố cơ vu Đạo."

Lòng thiện cao nhất tựa như nước: Nuôi dưỡng vạn vật mà chẳng so đo tranh đoạt; chọn chốn trũng thấp tăm tối mà thiên hạ ai nấy đều chê, nên mới là thứ tiếp cận gần nhất với “Đạo”.

Câu nói này xưa nay vẫn thường được xem như một châm ngôn đối nhân xử thế dịu dàng, được người ta viết chữ lồng khung treo nơi thư phòng, hay thêu dệt trên những tấm bình phong trang nhã. Thế nhưng khi Lão Tử viết xuống những dòng ấy, tâm tư của ông sắc bén hơn nhiều. Ông đang trực tiếp đưa ra lời giải cho một cái bẫy mà hầu hết những kẻ mạnh trong thiên hạ đều vấp ngã: Tại sao người càng cứng nhắc, lại càng là người gãy gập đầu tiên?

Đáp án ấy được ông nói trắng ra trong chương 78: "Thiên hạ mạc nhu nhược vu thủy, nhi công kiên cường giả mạc chi năng thắng." (Dưới gầm trời không có gì mềm yếu bằng nước, vậy mà công phá thứ rắn rỏi kiên cố chẳng gì thắng nổi.)

"Nhân chi sinh dã nhu nhược, kỳ tử dã kiên cường. Cố kiên cường giả tử chi đồ, nhu nhược giả sinh chi đồ." (Con người khi sống thì mềm mại, chết rồi lại cứng đờ; cây cỏ khi sống thì dẻo dai tươi non, chết rồi khô héo cằn cỗi. Bởi vậy, cứng rắn thuộc về cõi chết, còn mềm mại mới thuộc về mầm sống.)

Mềm mại không phải là nhượng bộ hèn nhát, mềm mại là một cách sống. Sức nặng của hai chữ ấy, hai câu chuyện lịch sử dưới đây sẽ soi tỏ rõ ràng nhất.

1. Nhường một bước, nhường cho thời gian lên tiếng

Thời vua Khang Hy nhà Thanh, ở Đồng Thành, tỉnh An Huy, giữa nhà họ Trương và nhà họ Ngô hàng xóm có một con ngõ hẹp ngăn cách.

Nhà họ Trương có Trương Anh làm tới Văn Hoa Điện Đại học sĩ, chức vị tột đỉnh triều thần. Khi nhà họ Ngô xây lại nhà mới, có ý lấn chiếm con ngõ nhỏ này. Gia nhân họ Trương quyết không chịu, đôi bên tranh chấp gay gắt, kiện tụng kéo nhau lên tận nha môn. Quan huyện thấy hai nhà đều là dòng dõi thế gia, chẳng dám phán xử nghiêng về bên nào. Người nhà họ Trương giận dữ, liền viết một phong thư hỏa tốc gửi về kinh thành, nhờ Trương Anh ra mặt "dẹp yên".

Rơi vào tay những kẻ quyền thế tầm thường, chỉ một phong thư lệnh gửi xuống, quan địa phương ắt đã san phẳng nhà họ Ngô. Nhưng bức thư hồi đáp của Trương Anh chỉ có bốn câu thơ:

"Thiên lý tu thư chỉ vị tường,
Nhượng tha tam xích hựu hà phương.
Vạn lý trường thành kim do tại,
Bất kiến đương niên Tần Thủy Hoàng."

(Ngàn dặm gửi thư chỉ vì một bức tường,
Nhường người ta ba thước thì tổn hại gì.
Vạn Lý Trường Thành nay vẫn còn sừng sững,
Nào thấy bóng dáng Tần Thủy Hoàng năm xưa.)

Gia nhân đọc xong bừng tỉnh, lập tức dừng việc tranh chấp và chủ động lùi móng tường lại ba thước. Thấy tể tướng đương triều nhường mình, nhà họ Ngô vô cùng chấn động và hổ thẹn, cũng lùi lại ba thước. Giữa bức tường của hai nhà, từ đó mở ra một con ngõ rộng sáu thước cho dân chúng qua lại tự do. Đó chính là câu chuyện về ngõ "Lục Xích Hạng" (ngõ sáu thước).

Hơn ba trăm năm trôi qua, chuyện thắng thua về mảnh đất ngày đó đã chẳng còn ai bận tâm, nhưng con ngõ ấy thì vẫn trường tồn. Một con ngõ dài trăm mét, rộng hai mét, chỉ mất một phút để đi qua, nhưng bài học bước ra từ đó đã được người đời kể lại suốt ba thế kỷ.

Trương Anh nhường đi ba thước đất, nhưng giữ lại được sự bình yên, phúc trạch cho nhiều thế hệ dòng họ Trương đất Đồng Thành. Về sau, họ Trương lại có Trương Đình Ngọc đỗ đạt làm quan lớn, tạo nên huyền thoại "cha con song tể tướng", cả gia tộc rạng danh hiển hách. Tất cả đều nhờ vào nền nếp gia phong biết thu mình khiêm nhường. Nếu năm ấy cậy quyền ức hiếp để thắng ba thước đất, cái mất đi sẽ là nhân tâm, cái để lại sẽ là oán thù muôn kiếp; sử sách sẽ chỉ ghi thêm một vết nhơ cậy thế hiếp người, và đời sau sẽ mất đi một con ngõ đầy nghĩa tình lay động lòng người.

Trí tuệ của nước, bước khởi đầu chính nằm ở đây: Nơi đường hẹp, lùi lại một bước không phải là thua cuộc, mà là nhường lối cho thời gian phán xử. Thời gian sẽ lên tiếng thay cho những người biết mềm dẻo.

2. Sự mềm dẻo luôn có lằn ranh bản lĩnh

Nếu cái nhường của Trương Anh là nhường nhịn sự tranh chấp xóm giềng, thì sự nhẫn nhịn của Lận Tương Như mang sức nặng lớn hơn gấp bội.

Thời Chiến Quốc, nước Triệu có hai bậc rường cột: văn có Lận Tương Như, võ có Liêm Pha. Lận Tương Như hai lần lập đại công — đem ngọc bích họ Hòa nguyên vẹn trở về và đối đầu lẫm liệt tại hội Mẫn Trì — giữ vững thể diện quốc gia trước hổ lang nước Tần, khi về nước liền được phong làm Thượng khanh, địa vị xếp trên cả Liêm Pha.

Lão tướng Liêm Pha bất phục. Vị tướng xông pha trận mạc cả đời tức tối tuyên bố: "Ta vào sinh ra tử, đầu rơi máu chảy mới có ngày nay. Hắn chỉ dựa vào ba tấc lưỡi mà dám ngồi trên đầu ta? Hễ gặp mặt, ta nhất định phải sỉ nhục hắn cho bõ ghét!"

Lời đe dọa truyền đến tai Lận Tương Như, việc ông làm không phải là đáp trả, mà là lảng tránh. Lên triều thì cáo bệnh để khỏi tranh ngôi thứ, từ xa thấy cỗ xe của Liêm Pha đi tới thì sai đánh xe rẽ vào ngõ khuất. Môn khách dưới trướng thấy vậy tức giận, rủ nhau xin cáo từ: "Chúng tôi ngàn dặm theo ngài là vì ngưỡng mộ nghĩa khí của ngài. Nay ngài làm quan cùng triều với Liêm Pha, sợ hãi hắn đủ điều, kẻ thường dân còn thấy xấu hổ, huống chi ngài là tể tướng!"

Lận Tương Như không vội giữ họ lại, chỉ bình thản hỏi một câu: "Liêm tướng quân so với Tần Vương, ai lợi hại hơn?"
Môn khách đáp: "Dĩ nhiên không bằng Tần Vương."

Lận Tương Như nói: "Trước uy thế của Tần Vương, ta còn dám mắng nhiếc giữa triều, hạ nhục quần thần nước Tần. Kẻ bất tài này há lại đi sợ một Liêm tướng quân sao? Sở dĩ Tần chưa dám cất quân đánh Triệu, là vì nước ta còn có hai người chúng ta. Hai hổ cắn nhau, ắt có một con bị thương. Ta sở dĩ nhẫn nhịn, là đặt an nguy quốc gia lên trước, gác thù hằn cá nhân lại phía sau."

Lời ấy truyền đến Liêm Pha, vị lão tướng lặng người hổ thẹn. Ông cởi chiến bào, để trần lưng, cõng roi gai (phụ kinh thỉnh tội) quỳ trước cửa nhà Lận Tương Như tạ lỗi. Hai người từ đó kết thành mối giao tình sống chết có nhau (vẫn cảnh chi giao). Tướng soái đồng lòng, nước Tần hùng mạnh suốt nhiều năm không dám đem quân xâm phạm.

Tư Mã Thiên từng khen ngợi: "Tương Như một phen nổi giận mà chấn nhiếp nước địch; lui về lại nhún nhường Liêm Pha, danh tiếng nặng tựa Thái Sơn." Trước Tần Vương dũng cảm đứng lên là dũng khí; trước Liêm Pha mềm mỏng nhẫn nhịn cũng là dũng khí. Cái trước là dũng của khí phách, cái sau là dũng của tầm vóc đại cục.

Ở đây ẩn chứa một tầng ý nghĩa mà nhiều người thường bỏ sót: Sự mềm mỏng của Lận Tương Như là sự mềm mỏng có giới hạn và nguyên tắc.

Đối với Tần Vương, ông không lùi một tấc, ôm ngọc tựa cột, sẵn sàng liều chết; đối với Liêm Pha, ông từng bước nhún nhường, tránh đường cáo bệnh, mỉm cười đón nhận sự dè bỉu. Việc nào nên cứng, việc nào nên mềm, trong lòng ông có một cán cân rạch ròi: Hễ can hệ đến đại nghĩa quốc gia, cứng cỏi đến cùng; hễ thuộc về tư thù sĩ diện, mềm mỏng đến vô cùng.

Đó mới là chân ý của "Thượng thiện nhược thủy". Nước không có hình dáng cố định, hình dáng của nước do lòng sông quyết định; mềm dẻo không phải là kẻ nhu nhược không lập trường, mà lập trường của sự mềm dẻo được đo bằng sức nặng của sự việc. Thứ nhỏ nhặt, hãy rộng lòng nhường; thứ trọng đại, quyết không lùi bước. Nhường nhịn một cách mù quáng, bất phân nặng nhẹ thì không gọi là mềm dẻo, đó gọi là nhu nhược vô năng.

3. Không tranh, nên thiên hạ không ai tranh nổi

Vì sao Lão Tử lại chọn nước làm biểu tượng thay cho "Đạo"? Trong cuốn sách của mình, ông đã phác họa cho nước một bảng danh mục phẩm chất gần như hoàn hảo: "Cư thiện địa, tâm thiện uyên, dữ thiện nhân, ngôn thiện tín, chính thiện trị, sự thiện năng, động thiện thời." (Chỗ ở khéo chọn nơi thấp, tâm hồn khéo giữ vẻ tĩnh sâu, đối đãi khéo giữ lòng nhân ái, lời nói khéo giữ chữ tín, làm chính sự khéo giữ sự an trị, làm việc khéo phát huy năng lực, hành động khéo nắm bắt thời cơ.)

Bảy điều ấy, điều nào cũng quy về cùng một bản chất cốt lõi: Không tranh. Thế nên chương ấy mới kết lại bằng câu: "Phù duy bất tranh, cố vô ưu." (Bởi vì không tranh, nên không ai oán trách, chẳng rước lấy tai họa).

Chương 66 đẩy quy luật này lên đỉnh cao: "Giang hải sở dĩ năng vi bách cốc vương giả, dĩ kỳ thiện hạ chi, cố năng vi bách cốc vương." (Sở dĩ sông biển làm vua của muôn khe suối, là vì khéo ở chỗ thấp hơn, nên mới làm vua được trăm thung lũng.)

Sông biển dung nạp được vạn dòng nước, trở thành chốn quy tụ của mọi khe suối, chính vì nó luôn đặt mình ở vị trí thấp nhất. Lão Tử từ đó suy ra việc người: Muốn đứng trên người, ắt phải dùng lời nhún nhường; muốn đi trước người, ắt phải đặt mình lại phía sau. "Dĩ kỳ bất tranh, cố thiên hạ mạc năng dữ chi tranh." — Chính vì không tranh, nên thiên hạ mới chẳng ai tranh nổi với mình.

Câu nói nghe qua ngỡ như nghịch lý, nhưng ngẫm sâu lại là cái nhìn thấu suốt vô cùng tỉnh táo. Có tranh, mới có đối thủ; còn khi không tranh, bạn đã xóa bỏ hoàn toàn khái niệm đối thủ. Trương Anh không tranh ba thước đất, nhà họ Ngô lấy đâu ra đất để tranh; Lận Tương Như không tranh địa vị, cơn giận của Liêm Pha tự khắc mất chỗ bám víu. Nước không đôi co với đá, nhưng dẫu lòng sông có đá tảng ghềnh gai, nước chảy đá mòn, cuối cùng vách đá kiên cố nhất cũng bị nước uốn nắn theo hình dạng của chính nó.

Song, Lão Tử cũng nhìn thấy một khía cạnh đầy lạnh lùng. Chương 78 viết: "Thiên hạ mạc bất tri, mạc năng hành." (Đạo lý lấy nhu thắng cương, thiên hạ chẳng ai không biết, nhưng mấy ai thực sự làm được).

Biết mười mươi mà sao không làm được? Bởi cái giá phải trả của sự mềm dẻo trong ngắn hạn dường như quá đắt.

Nhường ba thước đất, trước mắt là chịu thiệt thòi thấy rõ; bị sỉ nhục không cãi lại, trước mắt là mất mặt rành rành. Bản năng con người luôn muốn thắng ngay tức khắc, dẫu phải thua cả bàn cờ về sau. Điều Lão Tử muốn cảnh tỉnh chính là cái nhìn thiển cận đó: Nước không màng đến chuyện hơn thua tiến lùi một bước, nước chỉ quan tâm đến một điều duy nhất: chảy về đâu. Khi phương hướng đã đúng, mọi khúc quanh co ngoằn ngoèo trên lộ trình rốt cuộc chỉ là một trạm dừng chân.

4. Bề mặt là nước, đáy sâu là lòng sông

Quay trở lại với hiểu lầm ban đầu. Mềm dẻo chưa bao giờ đồng nghĩa với yếu hèn. Yếu hèn là lùi bước vô giới hạn; mềm dẻo là biết rõ sức nặng của việc mà lùi. Kẻ yếu hèn sợ việc, người mềm dẻo trong lòng lại ấp ủ việc lớn — chỉ là họ coi trọng đại sự hơn sĩ diện, nhìn đường dài hơn lợi ích trước mắt.

Nếu Trương Anh nhu nhược, ông đã lờ đi bức thư cho gia nhân mặc sức tranh giành, chẳng cần phí công viết thơ khuyên giải; nếu Lận Tương Như nhu nhược, tại hội Mẫn Trì ông đã sớm cúi đầu trước Tần Vương, việc gì phải liều mạng giữ ngọc. Đằng sau sự mềm dẻo đích thực luôn có một điểm tựa kiên cố nâng đỡ: cán cân phân định nặng nhẹ trong lòng. Còn cán cân ấy, ta mới nhường nổi; mất cán cân ấy, sự cứng cỏi phô trương bên ngoài chẳng qua chỉ là thói hư danh giả vờ.

Trong đời sống thường nhật, bài toán này hiển hiện mỗi ngày:

• Trong cuộc họp bị người khác cướp lời, có nên bật lại ngay tức khắc?
• Nghe người nhà buông lời chói tai, có cần ăn miếng trả miếng, kim nhọn đấu đầu đao?
• Trong thương trường bị đối thủ ngáng chân, có nhất thiết phải trả đũa một mất một còn?

Những khoảnh khắc ấy, nước không trao cho bạn một đáp án máy móc, mà dạy bạn một trật tự ưu tiên: Hãy tự hỏi sự việc này có sức nặng bao nhiêu trong cuộc đời bạn, rồi mới quyết định dùng cương hay dùng nhu. Đa số những chuyện vặt vãnh trên đời vốn dĩ chẳng đáng để ta phải hao tâm tổn sức cho một trận đấu "ngọc nát đá tan".

Ba thước nhường lại của Trương Anh đã mở ra một con ngõ thênh thang bước đi suốt ba trăm năm; vài bước lánh đường của Lận Tương Như đã giữ vững giang sơn nước Triệu qua mấy chục năm dài. Họ từng chịu thua trước mắt, nhưng lại thắng cả năm tháng về sau.

Khi Lão Tử viết "Thượng thiện nhược thủy", có lẽ mắt ông đang dõi theo một dòng sông. Dòng nước ấy gặp đá thì lách qua, gặp vực thì đổ xuống, gặp bình nguyên thì phẳng lặng trôi, gặp thung lũng thì lắng đọng sâu thẳm. Dáng vẻ biến ảo khôn lường, nhưng hướng chảy về biển lớn chưa một lần thay đổi.

Mềm mại là dáng hình bên ngoài, nhưng hướng đi mới là cốt cách bên trong. Con người cũng vậy. Thứ giúp chúng ta đi được đến bến bờ xa xôi chưa bao giờ là sự cứng rắn nhất thời, mà là bản lĩnh kiên định giấu kín bên trong: Bề mặt dịu dàng như nước, dưới đáy vững chãi tựa lòng sông.

Theo 163.com
Gia Nghi biên dịch