5 điều phúc theo nho gia: Ai cũng có thể tự mình gieo trồng
Cổ nhân từng dạy: “Vĩnh ngôn phối mệnh, tự cầu đa phúc” — luôn giữ trọn lòng mình phù hợp với đạo nghĩa, tự thân tu dưỡng ắt sẽ tìm cầu được nhiều phúc lành. Lời xưa tựa ngọn đèn soi sáng con đường đi tìm hạnh phúc đích thực. Nó nhắc nhở chúng ta rằng phúc trạch không hoàn toàn do trời ban, mà phần lớn được vun đắp từ chính cách sống, lối đối nhân xử thế và phẩm hạnh của mỗi người. Vậy thế nào mới là phúc thực sự?
Phúc không gói gọn trong bạc tiền dư dả, nhà cao cửa rộng hay chức trọng quyền cao. Phúc còn là sự an nhiên nơi nội tâm, là niềm hân hoan khi sẻ chia cùng người khác, là cảm giác mãn nguyện khi công sức bao ngày kết trái đơm hoa, và là bản lĩnh giữ mình ngay thẳng giữa phong ba thời cuộc.
Một người dẫu không giàu sang nhưng gia đạo êm ấm, tâm trí thanh thản, bè bạn chân thành, gặp gian nan vẫn bền gan vững chí — đó chính là người đang trọn vẹn sống trong phúc.
Người mang tâm thiện lương, hành sự quang minh chính đại, biết suy nghĩ cho tha nhân, tự khắc sẽ tỏa ra sự ấm áp. Tựa như câu nói: Tặng người một đóa hồng, tay mình vẫn vương hương. Điều tốt đẹp trao đi có thể chưa mang lại lợi ích nhãn tiền, nhưng sẽ để lại dư ba thơm thảo dài lâu.
Theo tinh thần Nho gia, có năm điều phúc đáng quý mà con người hoàn toàn có thể tự mình gây dựng và vun bồi trong nếp sống thường nhật.
1. Có thời gian đọc sách, nuôi dưỡng tâm hồn — ấy là phúc
Giữa cuộc đời tất bật, có thể lắng lại một khoảng thời gian yên tĩnh để mở sách, suy ngẫm và trò chuyện với chính mình là một diễm phúc lớn.
Đọc sách không chỉ khai tâm mở trí, mà còn giúp con người bước ra khỏi biên giới hạn hẹp của trải nghiệm cá nhân. Lật từng trang sách, ta được bước vào những thời đại đã qua, tương phùng với những bậc hiền tài tiền bối và thấu tỏ bao cảnh đời chưa từng trải nghiệm.
Một cuốn sách hay có thể soi đường cho người đang lạc lối; một điển tích xưa có thể xoa dịu tâm trí đang phẫn nộ; một lời dạy của bậc thánh hiền có thể giúp ta nhận ra chỗ chấp niệm bấy lâu.
Chu Hy, nhà lý học nổi tiếng đời Tống, từng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học chuyên tâm. Tinh thần ấy nhắc nhở chúng ta rằng, một khi đã nuôi chí hướng thì chớ lấy cớ bận rộn để thoái thác việc trau dồi. Người thực lòng cầu tiến ắt sẽ biết cách dành thời gian cho điều ý nghĩa. Dẫu mỗi ngày chỉ đọc đôi trang, tích tiểu thành đại, tri thức ngày càng dày dặn, tầm mắt ngày càng rộng mở và tâm tính cũng tự khắc lắng sâu.
Cổ nhân có câu: “Thư trung tự hữu hoàng kim ốc” (Trong sách tự có nhà vàng). Câu nói ấy không đơn thuần hướng người ta đến bổng lộc, mà còn gợi mở rằng tri thức mang lại những giá trị thanh cao vượt xa của cải vật chất. Người biết đọc sách sẽ không dễ bị hoàn cảnh giam hãm. Khi gặp trắc trở, họ có thêm góc nhìn để định tĩnh; khi đối diện bất đồng, họ có thêm lòng bao dung; khi năm tháng qua đi, đời sống tinh thần của họ vẫn tràn đầy phong phú.
2. Có năng lực giúp đỡ tha nhân — ấy là phúc
Con người không sống biệt lập; ta lớn lên nhờ sự nâng đỡ từ gia đình, bè bạn và xã hội. Bởi vậy, khi có đủ năng lực để chìa tay tương trợ tha nhân, chúng ta không chỉ gieo thêm điều thiện mà còn khiến thế gian này thêm phần ấm áp.
Mạnh Tử từng nói: “Trắc ẩn chi tâm, nhân chi đoan dã” — lòng trắc ẩn là mầm mống của đức nhân. Khi trông thấy nỗi khốn cùng của người khác mà dấy lên niềm thương cảm, ấy là thiện niệm vốn có trong tâm. Song, điều cốt yếu là không để thiện niệm ấy dừng lại ở cảm xúc, mà phải chuyển hóa thành hành động thiết thực.
Giúp người, đôi khi là chia sẻ một chút vật chất lúc ngặt nghèo, đôi khi chỉ là lắng nghe một người đang tuyệt vọng. Đó có thể là sự tận tình dẫn dắt kẻ hậu học, lên tiếng bảo vệ lẽ phải, hay giản đơn là một lời động viên đúng lúc. Không phải ai cũng làm được việc kinh thiên động địa, nhưng ai cũng có thể làm một việc tử tế nhỏ nhoi.
Trong Nho gia, lòng “Nhân” không nằm nơi ngôn từ hoa mỹ, mà thể hiện qua cách đối đãi giữa người với người. Người thuộc làu kinh sử, giảng giải đạo lý uyên thâm nhưng trước nỗi đau đồng loại lại dửng dưng thì học vấn ấy vẫn chưa hóa thành đức hạnh.
Biết giúp người là đang mở rộng dung lượng tâm hồn. Đặt mình vào cảnh ngộ người khác giúp ta bớt đi định kiến, giảm bớt ích kỷ để thấu hiểu rằng ai cũng có những thời khắc yếu lòng. Tuy vậy, sự tương trợ chân chính không phải là làm thay hay dung dưỡng tính ỷ lại; sự giúp đỡ đẹp nhất là vừa từ tâm vừa sáng suốt — giúp người giải quyết khốn khó trước mắt, đồng thời khơi dậy nội lực để họ tự đứng vững trên đôi chân của mình.
Đáng quý hơn cả là giúp người mà không kể công, không tự mãn, không lấy ân nghĩa làm sợi dây trói buộc. Làm cho cuộc đời ai đó vơi bớt nhọc nhằn, đó là niềm vui thanh khiết nhất mà bạc vàng không thể đánh đổi.
3. Có học thức, có thể ghi chép và trao truyền điều hữu ích — ấy là phúc
Đời người hữu hạn, nhưng giá trị tinh thần được trao truyền lại có thể trường tồn cùng thời gian. Một người tích lũy được tri thức, đúc kết được trải nghiệm, lại có khả năng diễn đạt thành lời nói hay trang viết hữu ích thì không chỉ làm phong phú đời mình mà còn để lại bóng mát cho hậu thế.
Tri thức tích lũy qua năm tháng vốn chẳng dễ dàng; nó được chưng cất từ sách vở, từ chiêm nghiệm, và từ cả những lần vấp ngã. Nếu biết đúc kết và ghi lại, kinh nghiệm ấy sẽ trở thành ngọn đèn soi bước cho người đi sau. Người thầy truyền nghề cho trò, người cha kể cho con nghe bài học nhân sinh, người cầm bút lưu lại điều thiện lương cho đời — tất cả đều đang tiếp nối mạch nguồn tri thức.
Khổng Tử chu du liệt quốc, mở trường dạy học, san định thi thư. Những lời răn dạy của ngài được môn đệ ghi chép lại thành sách Luận Ngữ, trở thành di sản tư tưởng soi đường cho phương Đông suốt hàng nghìn năm.
Tất nhiên, không nhất thiết ai cũng phải trở thành học giả hay trứ tác gia đại tài. Điều quan trọng nằm ở chỗ những gì ta truyền lại có chân thực, hữu ích và mang tinh thần trách nhiệm hay không. Thời nay, mỗi người đều có thể lưu lại những kinh nghiệm chuyên môn, bài học làm người hay nếp sống gia phong. Nếu những điều ấy giúp được ai đó đi đúng đường, sống tốt hơn, thì giá trị của nó đã vượt khỏi khuôn khổ tư lợi cá nhân.
Của cải rồi cũng tiêu tan, danh vọng có ngày phai nhạt, chỉ có tri thức chân chính và giá trị đạo đức truyền lại mới tiếp tục đơm hoa kết trái dài lâu.
4. Tránh xa thị phi, giữ được tâm thế bình thản — ấy là phúc
Nơi nào có người, nơi đó khó tránh khỏi thị phi, tranh biện và những lời khen chê. Có chuyện đúng sai cần phân định rạch ròi, nhưng phần lớn chuyện đời chỉ là sự va đập của định kiến, cái tôi và sự khác biệt về lợi ích.
Nếu việc gì cũng muốn hơn thua, lời nào cũng đòi đáp trả, chuyện gì cũng quyết tranh thắng bại, con người sẽ tự chôn mình trong nỗi mệt mỏi khôn nguôi. Dành quá nhiều tâm lực để bàn luận chuyện người, bận lòng vì một lời dị nghị hay vội vàng phán xét khi chưa tỏ ngọn ngành đều khiến tâm trí trở nên vẩn đục.
Khổng Tử coi trọng chữ “Hòa” (Hòa nhi bất đồng). Hòa hợp không có nghĩa là ba phải hay a dua theo số đông; người có tu dưỡng vẫn giữ vững nguyên tắc và bảo vệ chính nghĩa, chỉ là họ không để tính hiếu thắng biến mọi va chạm thành cuộc chiến cá nhân.
Tránh xa thị phi không phải là nhu nhược trốn tránh, mà là sự tỉnh thức để biết việc gì đáng lưu tâm, điều gì nên lên tiếng và chuyện gì cần buông bỏ:
- Trước tin đồn thất thiệt, không vội tin, không tiếp tay lan truyền.
- Trước lời khiêu khích, không nổi giận đáp trả.
- Trước kẻ cố ý gây sự, chọn cách giữ khoảng cách để bảo toàn năng lượng.
Người xưa có câu: “Thanh giả tự thanh, trọc giả tự trọc” (Người trong sạch tự khắc thanh cao, kẻ vẩn đục tự bộc lộ bản chất). Đời người quá ngắn để đôi co với thiên hạ, tâm trí quá chật hẹp để chứa hết những tiếng thị phi.
Sống giữa đám đông mà không bị cuốn theo đám đông; nghe khen không sinh lòng tự phụ, nghe chê không bốc hỏa oán hờn — đó là bản lĩnh của sự tự do nội tại. Giữ được tâm bình khí hòa, ta mới có đủ năng lượng để yêu thương gia đình, làm tốt phận sự và hoàn thiện bản thân.
5. Có kiến thức rộng mở và kết giao được với bạn hữu chính trực — ấy là phúc
Một người có tài năng nhưng khép kín lòng mình rất dễ sa vào ngạo mạn. Một người giàu nhiệt huyết nhưng thiếu lời can ngăn chân thành sẽ khó tránh khỏi sai lầm. Bởi vậy, ngoài việc tự học, chúng ta rất cần những người bạn tốt — những tri kỷ cùng sẻ chia hoạn nạn, nâng đỡ khi ngã lòng và thẳng thắn thức tỉnh nhau khi chệch lối.
Trong sách Luận Ngữ, Khổng Tử từng đúc kết: “Ích giả tam hữu, tổn giả tam hữu. Hữu trực, hữu lượng, hữu đa văn, ích hĩ” (Bạn có ích có ba hạng, bạn có hại có ba hạng. Kết bạn với người chính trực, người rộng lượng khoan dung, người học rộng hiểu nhiều, ấy là có ích).
- Bạn chính trực: Không xu nịnh làm ta vừa lòng. Khi ta sai, họ dám nhắc nhở; khi ta bốc đồng, họ khuyên ta bình tĩnh; khi ta manh động, họ chỉ rõ hậu quả khôn lường.
- Bạn bao dung, chân thành: Tựa như tấm gương sáng, phản chiếu lại những góc khuất trong tâm mà nếu chỉ nhìn bằng mắt mình, ta rất dễ bỏ qua.
- Bạn hiểu biết rộng: Giúp ta mở mang bờ cõi tri thức, tránh rơi vào cái nhìn thiển cận hay lấy kinh nghiệm cá nhân làm thước đo cho vạn vật.
Người có học thức uyên thâm thường khiêm nhường, bởi họ hiểu đại dương tri thức là vô tận. Có tri thức để nhìn xa trông rộng, có bạn hiền để nâng đỡ tâm hồn — đó là thứ tài sản vô giá nâng bước ta trên đường đời gập ghềnh.
LẤY ĐỨC LÀM GỐC, LẤY TU DƯỠNG LÀM ĐƯỜNG ĐI
Năm điều phúc của Nho gia không phải là những thứ may rủi từ bên ngoài đưa tới, mà bắt nguồn từ những hạt giống đạo đức được ta bền bỉ tưới tẩm mỗi ngày:
- Đọc sách để sáng trí.
- Giúp người để dưỡng nhân.
- Trao truyền tri thức để lưu lại giá trị.
- Tránh xa thị phi để giữ lòng thanh thản.
- Chọn bạn chính trực để hoàn thiện nhân cách.
Nho gia xem việc tu thân là cội rễ, từ đó mới có thể tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Muốn giúp đời, trước hết phải sửa mình; muốn người khác đối đãi tử tế, trước hết mình phải sống có trách nhiệm.
Tuy vậy, tu dưỡng không phải một hợp đồng trao đổi với số phận. Hành thiện không cam đoan ta cả đời không gặp nghịch cảnh, sống ngay thẳng không bảo đảm đường đời sẽ phẳng lặng. Nhưng giá trị cốt lõi của tu thân nằm ở chỗ: dẫu hoàn cảnh biến thiên ra sao, ta vẫn nắm quyền chủ động lựa chọn cách sống của chính mình. Ta có thể chọn tử tế thay vì cay nghiệt, cầu thị thay vì cố chấp, bao dung thay vì thù hận.
Phúc phận lớn nhất của một đời người không đong đếm bằng việc ta thụ hưởng được bao nhiêu, mà bằng việc ta đã trở thành một con người như thế nào và để lại điều tốt đẹp gì cho thế gian.
Không cần đợi đến lúc giàu sang mới làm việc thiện, không cần chờ đến ngày thành danh mới sẻ chia hiểu biết. Chỉ cần mỗi ngày sống tốt hơn ngày hôm qua một chút, thấu hiểu hơn một chút, bớt đi một lời thị phi và làm thêm một việc có ích — ta đã đang tự tay gieo trồng nên những phúc lành bền vững nhất cho cuộc đời mình.
Theo Aboluowang
Bình Nhi biên dịch
