Nhân vật câm lặng nhất Hồng Lâu Mộng: Không một câu thoại, nhưng vạch trần tận cùng sự tăm tối của Giả phủ
Trong đại tác phẩm Hồng Lâu Mộng, có một cô gái chỉ xuất hiện thoáng qua đúng hai lần và chưa từng có lấy một câu thoại. Lần thứ nhất, nàng hiện diện qua cái giá tám trăm lượng bạc được người ta bỏ ra mua về. Lần thứ hai, cánh diều nàng thả bị đứt dây, bay lạc vào góc trúc Đại Quan Viên. Nàng tên là Yên Hồng.
Người đọc Hồng Lâu Mộng thường say đắm vẻ sắc sảo của Tình Văn, thấu hiểu sự chu toàn của Tập Nhân, xót xa cho Tử Quyên, Bình Nhi hay kính phục lòng kiên trinh của Uyên Ương. Nhưng mấy ai còn nhớ đến cái tên Yên Hồng? Điều đó âu cũng dễ hiểu, bởi trong suốt mạch tự sự đồ sộ của danh tác, nàng chưa từng một lần được đối đãi như một “con người” trọn vẹn. Thế nhưng, chính sự tồn tại câm lặng đến cay đắng ấy lại biến nàng thành lời chú giải nhói lòng nhất về bản chất của một gia tộc quyền quý đang trên đà mục rỗng.
1. Tám trăm lượng bạc đổi lấy một “bậc thang” giữ thể diện
Yên Hồng được nhắc đến lần đầu ở hồi bốn mươi bảy. Trước đó, Đại lão gia Giả Xá nổi lòng tham muốn nạp đại nha hoàn thân cận của Giả Mẫu là Uyên Ương làm thiếp. Nào ngờ Uyên Ương tính khí cương liệt, nàng cắt tóc thề nguyện: đời này thà đi tu làm ni cô, chết chứ quyết không chịu khuất phục.
Giả Mẫu nổi giận lôi đình. Bà giận không hẳn vì thói háo sắc già nua của con trai, mà căm phẫn vì Giả Xá dám toan tính đến cả khối tài sản riêng do Uyên Ương nắm giữ. Tâm tư đen tối ấy, người làm mẹ như bà nhìn thấu như lòng bàn tay. Nhưng sau cơn thịnh nộ, Giả Xá dẫu sao vẫn là bậc trưởng bối, là Đại lão gia thừa kế tước vị, thể diện gia tộc không thể đạp đổ hoàn toàn. Để tự dựng cho mình một “bậc thang” bước xuống sau thất bại ê chề, Giả Xá liền vung tay chi ra tám trăm lượng bạc, mua đứt một thiếu nữ mười bảy tuổi về lấp vào chỗ trống của Uyên Ương.
Tám trăm lượng bạc là con số lớn đến mức nào? Một gia đình năm miệng ăn của Lưu lão lão chật vật cả năm chỉ tiêu hết hai mươi lượng. Tám trăm lượng bạc ấy đủ cho một gia đình bình dân sống sung túc suốt bốn mươi năm. Vậy mà ở phủ họ Giả, ngần ấy tiền chỉ dùng để mua một “bậc thang” cứu vãn sĩ diện của lão gia.
Giá trị của Yên Hồng được định đoạt như thế: không phải ở vẻ đẹp hay tài năng, mà nằm ở công dụng gỡ gạc thể diện cho Giả Xá. Nàng từ đâu tới, tên họ thật là gì, lòng nàng có bằng lòng hay không, chẳng ai thèm bận tâm. Nàng chỉ là một món đồ chơi thay thế, một công cụ tiện tay trong tay kẻ có quyền.
Tào Tuyết Cần đặt cho nàng cái tên Yên Hồng (嫣红) — nét đỏ thắm kiều diễm trong câu “vạn tử thiên hồng” (muôn hồng nghìn tía). Cái tên càng lộng lẫy bao nhiêu, đặt vào số phận chìm nổi của nàng lại càng xót xa bấy nhiêu. Toàn bộ cảnh sắc rực rỡ, phồn hoa đô hội của Giả phủ, than ôi, chẳng có lấy một mảnh vụn nào thuộc về nàng.
2. Cánh diều bướm không thể vượt qua tường cao vạn trượng
Yên Hồng xuất hiện lần thứ hai ở hồi bảy mươi, trong tiết thả diều của các tiểu thư, nha hoàn chốn Đại Quan Viên. Tình Văn thả cánh diều hình con cá lớn, Thám Xuân thả chim phượng hoàng, Bảo Thoa thả đàn nhạn bảy con. Lúc ấy, trên ngọn trúc rậm rạp của Tiêu Tương Quán bỗng mắc lại một cánh diều hình cánh bướm lớn.
Giả Bảo Ngọc vừa nhìn qua đã nhận ra ngay: “Đây là con diều của cô Yên Hồng bên viện Đại lão gia thả.”
Chi tiết này vừa tinh tế vừa hàm chứa ngụ ý sâu xa. Phủ họ Giả trên dưới hàng trăm con người, kẻ thả diều vô số, cớ sao Bảo Ngọc lại nhận ra diều của Yên Hồng? Bởi chàng trai đa tình, nhạy cảm ấy vẫn luôn âm thầm xót thương cho phận đời của một đóa hoa bị vùi dập nơi góc viện tăm tối, thậm chí biết rõ nàng có một cánh diều hình bướm.
Cánh bướm là biểu tượng của điều gì? Đó là khát vọng giương cánh, mong ước vượt thoát gông cùm để chạm vào tự do. Bị giam cầm trong hậu viện của Giả Xá, biến thành món đồ chơi cho một kẻ già nua bại hoại, cả đời này Yên Hồng làm sao có cơ hội bay lượn? Nàng chỉ biết gửi gắm toàn bộ ước vọng của đời mình vào sợi dây mong manh, để cánh diều thay mình vút lên tầng không ngắm nhìn thế giới. Nhưng sợi dây mảnh dẻ đã đứt, cánh bướm gãy cánh rơi thẳng xuống rặng trúc Tiêu Tương Quán.
Tiêu Tương Quán là chốn ngụ cư của Lâm Đại Ngọc — người con gái mang tâm hồn “Chất bản khiết lai hoàn khiết khứ” (Bản chất vốn trong sạch, đến cũng trong sạch mà đi cũng trong sạch), thà chết chứ không để thế gian nhơ nhuốc vấy bẩn. Cánh diều của Yên Hồng dừng chân tại nơi ở của Đại Ngọc như một dụng ý nghệ thuật tài tình của tác giả: Yên Hồng và Đại Ngọc xét đến cùng đều là những linh hồn trinh bạch của cõi nhân sinh. Khác chăng, một người có tài thi phú để giãi bày tâm sự, còn một người đến quyền cất tiếng nói cũng bị tước đoạt hoàn toàn.
Hình tượng diều đứt dây trong Hồng Lâu Mộng luôn gắn liền với số phận vô định, cảnh biệt ly và sự bất lực tột cùng trước bão táp số phận. Cánh bướm của Yên Hồng không thể vượt qua bức tường thành trập trùng của Giả phủ, cũng như chính nàng vĩnh viễn không thể thoát khỏi bàn tay kẻ đã bỏ bạc mua mình.
3. Sự tàn nhẫn đằng sau một nhân vật không có lời thoại
Vì sao xuất hiện hai lần nhưng Yên Hồng chưa từng cất lên một lời? Đây tuyệt đối không phải là sơ suất của ngòi bút họ Tào, mà là một sự cố tình đầy dụng ý.
Dưới con mắt của Giả Xá, nàng không cần mở miệng. Một món đồ bỏ tiền mua về giải khuây, chỉ cần biết thở phục tùng là đủ. Trong mắt những người khác ở Giả phủ, nàng lại càng vô hình. Một nàng thiếp không danh phận xuất thân, không gia thế, không chỗ dựa thì nỗi buồn, niềm vui hay sự sợ hãi của nàng có can dự gì đến sự hưng thịnh của họ?
Sự vô hình ấy tàn nhẫn hơn mọi đòn roi hay lời lăng mạ: nàng bị tước bỏ tư cách của một con người. Uyên Ương khi cùng đường vẫn có thể quỳ trước Giả Mẫu mà giãi bày khí tiết nhờ vào sự bao bọc của bề trên. Tình Văn dám xé quạt, dám đối đáp với Tập Nhân vì nàng có cá tính và được nuông chiều. Ngay cả một Triệu Di Nương nông cạn, cay nghiệt cũng không ngừng gào thét, làm loạn để khẳng định sự tồn tại của mình. Riêng Yên Hồng thì hoàn toàn câm lặng.
“Tiếng nói” duy nhất nàng để lại cho đời chính là cánh diều bướm đứt dây. Nó chao liệng trong giây lát, bay đến Tiêu Tương Quán để Bảo Ngọc nhìn thấy một lần, rồi vĩnh viễn rơi vào lãng quên. Toàn bộ thanh xuân, uất ức và ước mơ của một người con gái chỉ kịp bừng lên trong vài khắc ngắn ngủi rồi mắc kẹt giữa rặng trúc lạnh lùng.
4. Tấm gương soi thấu sự mục ruỗng của một vương triều thu nhỏ
Yên Hồng là đại diện tiêu biểu cho lớp người vô danh chốn lầu son gác tía. Nàng gợi ta nhớ đến Hương Lăng. Nhưng Hương Lăng dẫu sao vẫn còn một cái tên gốc gác là Chân Anh Liên, còn có những khoảnh khắc được học làm thơ, và được ghi danh trong Phó sách của Kim Lăng Thập Nhị Thoa. Yên Hồng thậm chí không có tư cách bước chân vào bất kỳ trang sách ghi danh nào. Nàng cũng như những tiểu nha đầu bị xua đuổi, những con hát bị bán qua tay, những kẻ tôi tớ mà cả đời không ai thèm nhớ mặt gọi tên.
Thế nhưng, chính nhân vật mờ nhạt đến tận cùng ấy lại là chiếc kính chiếu yêu soi rõ góc khuất nhơ bẩn nhất của giai cấp quý tộc. Giả Xá chi tám trăm lượng bạc không đơn thuần vì dục vọng thân xác — hậu viện của ông ta không thiếu thê thiếp. Ông ta mua nàng chỉ vì thói ngạo mạn không chấp nhận thất bại. Không chiếm được Uyên Ương là một cái tát vào uy quyền của Đại lão gia trước mặt mẹ già và gia nhân. Mua một thiếu nữ trẻ đẹp, ngoan ngoãn hơn chỉ là cách ông ta phô trương rằng: “Ta có tiền, ta có quyền, ta muốn gì mà chẳng được!” Sự tàn nhẫn ấy khoác lên chiếc áo của thể diện danh gia.
Sự sụp đổ bắt đầu từ việc xem con người là công cụ
Sự suy tàn của Giả phủ không chỉ bắt nguồn từ việc Nguyên Phi qua đời hay lệnh tịch biên gia sản của triều đình. Mầm mống hủy diệt đã ăn sâu từ tận gốc rễ: ngày mà một dòng họ danh giá bắt đầu xem mạng sống và phẩm giá con người như món hàng để mua bán, như chiếc thang để giữ chút thể diện hão huyền, thì lâu đài nguy nga ấy ắt phải đến ngày sụp đổ tan tành.
Bi kịch của Yên Hồng trôi qua nhẹ bẫng như một cái chớp mắt giữa hàng trăm hồi truyện. Nhưng cánh diều bướm đứt dây mắc trên cành trúc Tiêu Tương Quán sẽ mãi là một nốt lặng đầy ám ảnh. Trong khoảnh khắc ngắn ngủi khi sợi dây đứt lìa, cánh bướm ấy đã từng đón gió, từng nhìn thấy nền trời xanh thẳm tự do. Dẫu sinh mệnh rực rỡ của nàng cuối cùng vẫn bị vùi dập bởi tám trăm lượng bạc và những bức tường thành ngột ngạt, thì ít nhất, ngòi bút của Tào Tuyết Cần đã kịp khắc ghi: nơi góc tối Giả phủ, đã từng có một linh hồn khao khát được bay lên.
Theo Aboluowang
Bình Nhi biên dịch
